Góp ý tại Hội nghị tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà đầu tư chiến lược, nhà khoa học về Quy hoạch tổng thể TP.HCM, do UBND TP.HCM tổ chức ngày 11/9, TS - kiến trúc sư Nguyễn Bảo Thành, giảng viên trường Đại học Văn Lang, cho rằng để khai phá tiềm năng trong đại đô thị TP.HCM mới, không gian ngầm đô thị phải được tập trung đầu tư, phát triển.
Ông kỳ vọng trong tương lai, nhiều khu vực của Thành phố như khu trung tâm TP.HCM cũ, Thủ Dầu Một, Củ Chi... sẽ có 50% các hoạt động của đô thị phát triển dưới tầng ngầm.
Kỳ vọng 50% hoạt động sẽ diễn ra “dưới lòng đất”
Theo ông Thành, quy hoạch trước đây của TP.HCM đã xác định 12 khu vực phát triển không gian thương mại ngầm tại trung tâm, với tiềm năng mở rộng lên 23 khu vực. Việc kết nối 31 chung cư cũ đã cải tạo với hệ thống thương mại ngầm đang được đẩy mạnh, tạo nền tảng cho mạng lưới liên thông rộng lớn giữa các tòa nhà cao tầng và trung tâm thương mại.
Không gian ngầm được coi là “tầng phát triển thứ 5” của đô thị TP.HCM hiện đại. Trong ảnh là phối cảnh ga ngầm Cung thiếu nhi của tuyến Metro Bến Thành - Thủ Thiêm (Ảnh: THACO)
TP.HCM sau hợp nhất 3 trung tâm hành chính, với hơn 1.000 trụ sở cần sắp xếp lại, tạo cơ hội tích hợp không gian ngầm từ giai đoạn đầu quy hoạch. Điều này tạo cơ hội độc đáo để phát triển hệ thống liên kết vùng hiệu quả, nối trung tâm TP.HCM cũ với khu vực Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu thành khối thống nhất về chức năng và kinh tế.
Bức thiết phát triển không gian ngầm, chuyên gia này cho rằng TP.HCM hiện có 2 vấn đề lớn cần giải quyết là phương tiện quá nhiều và diện tích đường quá thiếu, tỷ lệ đường chỉ đạt khoảng 1/3 đến 1/4 so với tiêu chuẩn, nếu cứ đẩy mạnh mở đường trên mặt đất thì khó mang lại hiệu quả vì vốn đền bù không kham nổi.
Tầng ngầm sẽ là điểm độc đáo của TP.HCM, thay vì chỉ làm các kế hoạch cải tạo hay khắc phục các vấn đề cũ trên mặt đất.
“Giải pháp phải là ‘đi xuống dưới lòng đất’. Không gian ngầm không chỉ sẽ giải quyết được các vấn đề TP.HCM đang cần mà còn thuận lợi phát triển mạnh thương mại, giúp Thành phố hoàn vốn đầu tư tầng hầm và metro. Nên thay vì xây quá cao trên mặt đất, nhà đầu tư có thể xây sâu bên dưới, để thêm diện tích sàn trên cùng một diện tích đất.
Trong tương lai, tôi kỳ vọng mô hình này sẽ như hoạt động của địa đạo Củ Chi, và tôi kỳ vọng nhiều khu vực trung tâm của TP.HCM như khu trung tâm TP.HCM cũ, Thủ Dầu Một, khu vực Củ Chi cũ sẽ có khoảng 50% công việc diễn ra ‘dưới lòng đất’”, ông Thành nói.
Ngoài ra, kiến trúc sư Nguyễn Bảo Thành cũng cho rằng, việc phát triển không gian ngầm ngoài đỡ được áp lực “chật chội” của mặt đất còn giúp giảm tải cho mặt đất, khắc phục tình trạng sụt lún đang là mối đe dọa đáng lo ngại của nhiều khu vực ở TP.HCM.
Cần 855.000 tỷ đồng đầu tư cho không gian ngầm TP.HCM
Vốn và lộ trình đầu tư, phát triển không gian ngầm cũng được các chuyên gia khuyến nghị cụ thể cho từng giai đoạn.
Theo nhóm chuyên gia đến từ trường Đại học Văn Lang, để đến một siêu đô thị ngầm hoàn chỉnh, TP.HCM cần nguồn vốn khoảng 855.000 tỷ đồng.
Phát triển hệ sinh thái tận dụng hệ thống sông ngòi phong phú của TP.HCM là nội dung nhiều chuyên gia khuyến nghị TP.HCM chú trọng trong quy hoạch. (Ảnh: SunGroup)
Trong đó, giai đoạn đầu tiên 2025-2026 khoảng 25.000 tỷ đồng tập trung hoàn thiện khung pháp lý và bản đồ 3D toàn vùng (từ Quận 1 cũ, Thủ Dầu Một và khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu).
Giai đoạn 2 từ 2026-2028 cần khoảng 150.000 tỷ đồng thí điểm đầu tư phương thức PPP kết nối ngầm 10-15km tại 5 khu trung tâm.
Giai đoạn 3 từ 2028-2035 cần 280.000 tỷ đồng để tích hợp mạng lưới liên thông 23 khu vực với 8 tuyến metro.
Giai đoạn 4 từ 2035-2050 cần 400.000 tỷ đồng để triển khai kết nối hoàn chỉnh công nghệ quản lý, hoàn thiện tầng phát triển thứ 5 trên toàn bộ diện tích 6.772 km².
Nguồn vốn lớn này sẽ huy động bao gồm ngân sách nhà nước khoảng 30%, trái phiếu Chính phủ khoảng 40% và doanh nghiệp hưởng lợi khoảng 20%, vốn ODA khoảng 10% và sẽ điều chỉnh phù hợp từng giai đoạn. Thành phố có thể khai thác ngay các tầng hầm cho nhà đầu tư sử dụng và thu tiền ngay giai đoạn đầu.
Giai đoạn hai và ba sẽ thí điểm đầu tư hạ tầng trước, như hệ thống bản đồ dữ liệu, bản đồ địa chất và thiết lập định giá đất theo từng mét chiều sâu và cho phép kết nối lẫn nhau.
Để phát triển không gian ngầm đô thị hiệu quả, an toàn và bền vững, TP.HCM cần xây dựng một khung pháp lý đồng bộ, quy chuẩn kỹ thuật rõ ràng và cơ chế quản lý minh bạch. Các chính sách được đề xuất tập trung vào năm khía cạnh chính: khung pháp lý, quy chuẩn kỹ thuật, quản lý vận hành, khuyến khích đầu tư và hệ thống dữ liệu số hóa.
Đầu tiên, cần hoàn thiện khung pháp lý và quy chuẩn kỹ thuật chuyên biệt cho không gian ngầm. Một bộ luật tổng thể về quản lý không gian ngầm nên được ban hành, xác định rõ quyền sở hữu và sử dụng đất dưới lòng đất.
Quy hoạch TP.HCM đến 2050, tầm nhìn 100 năm gắn với các mục tiêu tăng trưởng kinh tế của Nghị quyết 09 về phát triển TP.HCM.
TP.HCM phải sớm hình thành bản đồ dữ liệu dùng chung, tích hợp thông tin địa chất và hạ tầng ngầm, để giảm rủi ro va chạm hạ tầng. Nếu không có bản đồ dữ liệu thì “công trình này sẽ làm hư công trình khác”.
Đồng thời, để quản lý thống nhất trên 6.772,65 m², Thành phố cần thành lập Cơ quan quản lý không gian ngầm trực thuộc UBND Thành phố, có thẩm quyền cấp phép xây dựng, điều phối và giám sát các công trình ngầm.
Đặc biệt, cần quy định kiểm soát sụt lún và ngập úng, vốn là thách thức lớn tại TP.HCM, do địa chất yếu và biến đổi khí hậu.
Đồng thời, có chính sách tài chính như ưu đãi thuế, giảm phí thuê không gian ngầm và hỗ trợ đầu tư cho các dự án trung tâm thương mại, bãi đỗ xe hoặc ga ngầm sẽ khuyến khích doanh nghiệp tham gia và trước mắt đào tạo ngay 500 nhân sự vận hành và thành lập Viện Nghiên cứu không gian ngầm.
Trong kiến nghị xây dựng Luật Quản lý không gian ngầm đặc thù cho Đại đô thị TP.HCM, ông Nguyễn Bảo Thành đề xuất cấu trúc không gian ngầm theo nguyên tắc phân lớp 3 tầng phù hợp điều kiện địa chất.
Tầng nông (0-15m) dành cho giao thông đi bộ, thương mại nhỏ, bãi đỗ xe và hạ tầng cơ bản như cấp nước, thoát nước.
Tầng trung bình (15-40 m) cho giao thông công cộng lớn, trung tâm thương mại và tiện ích văn hóa.
Tầng sâu (trên 40 m) cho hạ tầng kỹ thuật lớn, chống lũ lụt, hyperloop và công trình chiến lược quốc gia.