Gỡ nút thắt vốn cho các dự án tiết kiệm năng lượng
Ngày 20/10, tại Hà Nội, Cục Năng lượng - Dầu khí (Bộ Công Thương) tổ chức hội thảo tham vấn Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả khu vực phía Bắc, với sự tham dự của đại diện các bộ, ngành, địa phương, đối tác phát triển, tổ chức tài chính, ngân hàng và cộng đồng doanh nghiệp.
Theo ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Năng lượng - Dầu khí, Luật số 77/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả và Nghị định số 30/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã bổ sung quy định về Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, tạo cơ sở pháp lý để xây dựng công cụ hỗ trợ tài chính cho lĩnh vực này.
Quỹ được đề xuất theo mô hình quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Định hướng đặt ra là kết nối nguồn lực trong nước, quốc tế và các nguồn xã hội hóa, kết hợp hỗ trợ tài chính với hỗ trợ kỹ thuật, giúp doanh nghiệp có thêm cơ hội tiếp cận vốn ưu đãi để triển khai các giải pháp tiết kiệm năng lượng hiệu quả.
Theo ông Dũng, trong bối cảnh nhu cầu năng lượng phục vụ phát triển kinh tế tiếp tục gia tăng, thị trường năng lượng thế giới có nhiều biến động, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả ngày càng có ý nghĩa thiết thực đối với đất nước và mỗi doanh nghiệp. Việc nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng góp phần giảm áp lực cung ứng, tiết kiệm chi phí sản xuất, kinh doanh, giảm phát thải và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Ông John Robert Cotton, Giám đốc Chương trình Đối tác chuyển dịch Năng lượng Đông Nam Á (ETP), nhấn mạnh yêu cầu xây dựng mô hình Quỹ có tính khả thi, đáp ứng nhu cầu thực tiễn và cần khơi thông nguồn vốn đầu tư cho các dự án tiết kiệm năng lượng.
Theo ông Cotton, cơ sở pháp lý cho việc thành lập Quỹ đã được hình thành. Trọng tâm hiện nay là nghiên cứu mô hình tổ chức, cơ chế quản trị, phương án huy động vốn và các công cụ tài chính phù hợp. Những cơ chế này cần tạo điều kiện để ngân hàng mạnh dạn cho vay, đồng thời giúp doanh nghiệp có khả năng đầu tư vào các dự án giảm tiêu thụ năng lượng và chi phí sản xuất.
Trong giai đoạn từ tháng 9/2026 đến tháng 8/2027, ETP sẽ phối hợp với Bộ Công Thương triển khai chương trình hỗ trợ kỹ thuật, đánh giá tiềm năng đầu tư, xác định các rào cản tài chính và đề xuất phương án thiết kế tài chính, cơ chế vận hành Quỹ.
Mục tiêu là tạo cơ sở để Chính phủ xem xét, quyết định việc thành lập Quỹ, hướng tới huy động nguồn lực từ ngân sách nhà nước, ngân hàng thương mại, các đối tác phát triển và nguồn tài chính khí hậu.
TS. Nguyễn Thị Mai Anh - chuyên gia EEI - cho biết, dự án đang hỗ trợ đưa Quỹ vào hoạt động hướng tới xây dựng phương án thiết kế hoàn chỉnh, có cơ sở khoa học và khả thi trong thực tiễn. Các nội dung trọng tâm gồm hoàn thiện cơ chế tài chính, chiến lược huy động vốn, xác định đối tượng thụ hưởng và cơ chế tiếp cận.
Về nguyên tắc hoạt động, Quỹ được định hướng bảo đảm tính xã hội hóa, độc lập tài chính, không trùng lặp với ngân sách nhà nước và hạn chế làm tăng chi phí cho doanh nghiệp. Nguồn vốn của Quỹ gồm vốn chủ sở hữu, vốn huy động và vốn ủy thác; vốn điều lệ được cấp từ vốn đầu tư công theo trình tự, kế hoạch đầu tư công. Chi phí hoạt động được bảo đảm từ nguồn thu của Quỹ; việc huy động vốn phải phù hợp với khả năng hoàn trả và hoạt động vay nước ngoài tuân thủ pháp luật về nợ công.
Quỹ không nhận tiền gửi, không phát hành bảo lãnh ngân hàng. Theo định hướng được trình bày tại hội thảo, Quỹ sẽ thực hiện các nhiệm vụ như huy động vốn, cho vay ưu đãi, hỗ trợ lãi suất, hỗ trợ kỹ thuật, thúc đẩy chuyển đổi thị trường và đầu tư chính sách.
Một mục tiêu đáng chú ý là hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh xanh, đáp ứng các yêu cầu như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Hệ thống mua bán phát thải (ETS) và các quy định xanh tại EU, Mỹ, Nhật Bản đối với hàng xuất khẩu. Quỹ cũng được kỳ vọng thúc đẩy chuyển đổi công nghệ, giảm cường độ năng lượng và mở rộng thị trường dịch vụ tư vấn năng lượng (ESCO).
Theo định hướng này, Quỹ đóng vai trò là công cụ chính sách bổ trợ cho thị trường tài chính, không thay thế và không cạnh tranh với các tổ chức tín dụng.
Cần sớm hoàn thiện lộ trình thành lập
Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế tại hội thảo, GS.TS Abul Quasem Al-Amin, Trung tâm châu Á Harvard, Đại học Harvard, cho biết dự án đã rà soát năm quỹ thuộc Thái Lan, Ấn Độ, Bulgaria, Malaysia và Tunisia. Trong đó dự án đã nghiên cứu kỹ mô hình của Thái Lan và Malaysia.
Các bài học được đề xuất xem xét áp dụng tại Việt Nam gồm tách bạch điều kiện kỹ thuật, quyết định tín dụng và hỗ trợ rủi ro; triển khai cho vay thông qua ngân hàng, trong đó ngân hàng chịu rủi ro tín dụng theo mô hình của Thái Lan; tăng cường hỗ trợ kỹ thuật cho kiểm toán, chuẩn bị dự án và nâng cao năng lực; đồng thời thực hiện kiểm toán và công khai báo cáo tài chính như kinh nghiệm tại Ấn Độ, Bulgaria.
Chia sẻ kinh nghiệm triển khai dự án, ông Trần Viết Nguyên, Phó Trưởng Ban Kinh doanh Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), cho biết mô hình ESCO của EVN đã được thực hiện từ năm 2014 đến 2019 thông qua hợp đồng dự án tiết kiệm năng lượng, gồm hợp đồng bảo đảm tiết kiệm và hợp đồng chia sẻ tiết kiệm.
Tuy nhiên, theo ông Nguyên, dù có tiềm năng, mô hình ESCO vẫn gặp nhiều khó khăn như thiếu hành lang pháp lý cho hoạt động của doanh nghiệp ESCO, phương pháp xác định mức tiết kiệm năng lượng, cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng, bàn giao tài sản và xác định đối tượng sử dụng dịch vụ. Bên cạnh đó là những hạn chế về truyền thông, tài chính, rủi ro thu hồi vốn, nguồn nhân lực chuyên môn và hỗ trợ kỹ thuật.
Đại diện EVN kiến nghị sớm hình thành Quỹ tài chính thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; chuẩn hóa quy trình đo lường, xác minh; thực hiện thẩm định, đánh giá độc lập và công bố danh sách doanh nghiệp ESCO đủ năng lực.
Theo Bộ Công Thương, hồ sơ thành lập Quỹ dự kiến được trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào tháng 12/2026. Phương án đề xuất là thành lập Quỹ trực thuộc Bộ Công Thương, ban hành quyết định và quy định tổ chức, hoạt động có hiệu lực từ ngày 1/1/2027. Trong giai đoạn 2027–2029, Bộ Tài chính dự kiến bố trí vốn điều lệ và kinh phí bộ máy cho quỹ và Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước sẽ cử cán bộ cùng tham gia Hội đồng quản lý quỹ.