Theo tư liệu giới thiệu của tỉnh Phú Thọ, hát Xoan ra đời từ các ngôi làng cổ thuộc trung tâm kinh đô Văn Lang xưa, mang dấu ấn văn hóa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Loại hình dân ca nghi lễ độc đáo này gắn với tín ngưỡng thờ trời, thờ thần, thờ thánh, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình an.
Hát Xoan còn là nhịp cầu gắn kết cộng đồng, không phân biệt giàu nghèo, sang hèn. Những câu hát được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa tinh thần của người dân Đất Tổ.
Hát Xoan thường diễn ra vào mùa xuân và hát trước cửa đình, còn gọi là “Khúc môn đình” hay “Ca môn đình”. Loại hình nghệ thuật này gồm 3 chặng hát:
Hát thờ là chặng mở đầu của hát Xoan, mang ý nghĩa thờ cúng và tôn vinh công đức các Vua Hùng, thành hoàng làng, các vị thần và anh hùng có công với đất nước. Giới thiệu hình thức hát này, các nghệ nhân, diễn viên tỉnh Phú Thọ trình diễn tiết mục "Mời vua - Giáo pháo”, thể hiện nét đặc trưng trong nghi lễ hát Xoan truyền thống.
Hát quả cách thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, dân làng bình an, hạnh phúc. Giới thiệu chặng hát này, các nghệ nhân, diễn viên tỉnh Phú Thọ trình diễn 2 bài “Chàng mai cách” và “Hò chèo cách”, mang đến những sắc thái đặc trưng của nghệ thuật hát Xoan truyền thống.
Hát hội (hát giao duyên) là hát đối giao duyên nam nữ giữa các đào Xoan và trai làng, làn điệu giàu chất trữ tình, thể hiện khát vọng về cuộc sống và tình yêu.
Ngày 24/11/2011, hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sau 6 năm nỗ lực gìn giữ, phục hồi và trao truyền di sản của địa phương, ngày 8/12/2017, hát Xoan Phú Thọ chính thức được ghi danh tại Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Cùng với hát Xoan, hát Ghẹo mang sắc thái riêng của dân ca giao duyên vùng trung du Phú Thọ. Nếu hát Xoan gắn với nghi lễ thờ cúng tại đình, miếu, hát Ghẹo là hình thức hát chơi, hát hội mang tính cộng đồng.
Hội hát thường diễn ra tại nhà trùm Ghẹo (người đứng đầu nhóm hát) hoặc không gian mở trong những ngày xuân và dịp lễ. Những làn điệu như “Bắt ốc”, “Lúa chín”, “Duyên rằng - Duyên phận phải chiều”, “Ước gì có lưới”, “Bà Rí”, “Hoa thơm”... thể hiện sự hóm hỉnh, duyên dáng trong lời ca, lối đối đáp và tình cảm của người dân miền quê Đất Tổ.
Bên cạnh hoạt động trình diễn nghệ thuật, trong khuôn khổ sự kiện “Cội nguồn di sản giữa lòng Thủ đô”, tại“Ngôi nhà chung” 54 dân tộc Việt Nam, các nghệ nhân, diễn viên tỉnh Phú Thọ đã cùng du khách và đồng bào tham gia các hoạt động văn hóa, du lịch đặc sắc, trải nghiệm gói bánh chưng, giã bánh giầy truyền thống...
Dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, từ khâu tìm hiểu nguyên liệu đến thực hành, công chúng có dịp khám phá câu chuyện văn hóa gắn với 2 loại bánh truyền thống, biểu tượng của đạo lý hướng về cội nguồn dân tộc.
Các khu nguyên liệu, gói bánh, giã bánh dày, trưng bày thành phẩm và kể câu chuyện văn hóa bánh chưng, bánh dày thu hút đông đảo du khách tham gia trải nghiệm.
Các hoạt động trong sự kiện “Cội nguồn di sản giữa lòng Thủ đô” góp phần quảng bá các giá trị văn hóa tiêu biểu của tỉnh Phú Thọ, giúp du khách hiểu thêm về truyền thống dựng nước, giữ nước và đạo lý hướng về cội nguồn của dân tộc Việt Nam.
NGỌC LIÊN