Đầy đặn giá trị cũ, điểm xuyết nét đổi mới
Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng năm 2026 do UBND thành phố Hà Nội chỉ đạo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội phối hợp với Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức từ ngày 14 đến ngày 23/10 với sự tham gia của 15 đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp, quy tụ hơn 200 nghệ sĩ đến từ ba miền đất nước. Các đoàn nghệ thuật Trung ương, Hà Nội, lực lượng vũ trang và các địa phương tham gia Liên hoan với 15 tác phẩm ở 6 loại hình sân khấu gồm kịch nói, chèo, tuồng, cải lương, xiếc và kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh.
Các tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc mà vẫn thấp thoáng hơi thở đương đại. Các tác phẩm có đề tài lịch sử, mang triết lý sâu sắc như vở chèo "Đạo học" của Nhà hát Chèo Hà Nội; những vở kịch về đề tài chiến tranh cách mạng, ca ngợi người chiến sĩ như "Khoảng trời con gái" của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Hà Tĩnh và "Cuốn truyện bị đốt" của Công ty cổ phần Sân khấu và Điện ảnh Vân Tuấn - Sân khấu Kịch Hồng Vân; hay hình tượng đẹp về phụ nữ Thủ đô trong vở "Người con gái Hà Nội" của Nhà hát Kịch nói Quân đội đều giành được thứ hạng cao.
Sẽ là thiếu sót nếu bỏ qua những nét đổi mới, sáng tạo. Liên hoan đã mở rộng đất diễn cho các đơn vị xã hội hóa, đồng thời khuyến khích các nghệ sĩ trẻ tham gia thể hiện mình ở những vai chính, yêu cầu và độ khó cao. Kết quả là những "trái ngọt" khi nhiều nghệ sĩ (NS) trẻ đạt Huy chương vàng như NS Nguyễn Thị Hồng trong vở "Bến bờ" (Nhà hát Thế giới trẻ - Trường đại học Sân khấu và Điện ảnh TP Hồ Chí Minh), hay Huy chương bạc của NS Chu Tùng Anh trong vở "Phèo" (Công ty TNHH Khang Entertainment - Sân khấu Xóm Kịch). Ban Tổ chức cũng trao giải "Tác phẩm ấn tượng về đề tài Thanh niên xung phong" cho vở "Huyền thoại tuổi thanh xuân" của tác giả, đạo diễn Lê Quý Dương, Công ty TNHH Truyền thông Smart Group Quốc tế - Sân khấu Lê Quý Dương.
Những nét mới, sáng tạo còn nằm ở nội dung và cách thể hiện nghệ thuật trong các vở diễn. Đối với những câu chuyện lịch sử, văn hóa truyền thống hay đề tài tưởng chừng "không mới" như cốt cách Hà Nội, hình tượng người phụ nữ, hay câu chuyện về tình yêu và gia đình, các đạo diễn và NS đã tìm tòi, đan xen những điểm mới trong lời thoại, cách biểu đạt mới trong lối diễn hay kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật, đưa vào những thử nghiệm sân khấu đương đại. Đơn cử như trong vở “Cô gái đội mũ nồi xám” của Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, mặc dù được dàn dựng lại từ nguyên tác của kịch tác gia Lưu Quang Vũ, nhưng đạo diễn khéo lồng ghép sáng tạo một số đặc điểm của sân khấu đương đại, từ việc sử dụng một màn hình LED khổng lồ làm phông nền sân khấu linh hoạt hơn, dùng ánh sáng để diễn tả cảm xúc nội tâm giằng xé của nhân vật Trâm hay Nhật. Trong một số phân cảnh, cách thể hiện nỗi đau khổ nội tâm của Trâm còn có sự kết hợp với múa hiện đại và một số động tác nhào lộn trên không.
Khán giả lần này còn được thưởng thức một số tác phẩm đương đại, mới mẻ cả về nội dung lẫn hình thức thể hiện. Thí dụ như, ngay sau lễ khai mạc, vở "Ai là cha tôi" của các nghệ sĩ Nhà hát kịch Hà Nội được chọn nhằm thể hiện ý đồ nghệ thuật đó. Từ xây dựng bối cảnh, tâm lý nhân vật, cho tới lời thoại, tình tiết cao trào đều mang tính thời sự và dễ tiếp cận. Vở diễn đi sâu vào nội tâm và những trăn trở gần gũi trong một gia đình hiện đại, trả lời câu hỏi thế nào là gia đình, trách nhiệm và điều thật sự làm nên sợi dây gắn kết giữa con người hiện nay.
"Hướng tới sự phát triển công nghiệp văn hóa, các văn nghệ sĩ tham gia liên hoan vừa trau dồi kinh nghiệm, nhưng cũng là nhiệm vụ quan trọng để xây dựng những tác phẩm xứng tầm", NSND Trịnh Thúy Mùi cho biết.
Những "giá như" cần thiết
Bên cạnh những tràng pháo tay không ngớt và nỗ lực của các nghệ sĩ, liên hoan vẫn còn nhiều điểm có thể cải thiện hơn, hướng tới phục vụ thị hiếu và "gu" thẩm mỹ ngày càng cao của khán giả. "Điều dễ thấy nhất là liên hoan lần này có nhiều đoàn nghệ thuật, nhiều vở diễn ở đa dạng hình sân khấu. Tuy nhiên, đa phần vẫn tập trung quá nhiều vào kịch nói với 8 vở, ba vở chèo, còn lại một vở duy nhất ở các loại hình khác. Do đó, khả năng phục vụ đa dạng thị hiếu khán giả cũng bị thu hẹp ít nhiều", ông Trần Văn Xuân (56 tuổi), một khán giả ở Thanh Xuân chia sẻ.
Một số vở diễn có nội dung quá quen thuộc nhưng lại thiếu sự đột biến về cách thể hiện như trong vở chèo "Tấm Cám" của Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Thái Nguyên. Trong khi đó, một số vở có tình tiết đôi lúc gượng gạo, lời thoại mang tính khẩu hiệu khô cứng như trong vở tuồng "Dấu thiêng Hà Nội" của Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam. Một số diễn viên trẻ còn vấp váp trong lời thoại, có thể do áp lực và căng thẳng khi đảm nhiệm vai diễn chính ở một liên hoan lớn. Cùng với sự tham gia của bốn đơn vị ngoài công lập ghi nhận dấu ấn xã hội hóa, tăng tính đa dạng cho liên hoan. Tuy nhiên, dấu ấn nghệ thuật của các đoàn này chưa thật sự rõ ràng khi một số vở diễn còn sơ sài, thiếu đầu tư chiều sâu. Ngoài ra, một số tình tiết bị đẩy lên mức cực đoan đôi khi tạo cảm giác thiếu logic thực tế, gượng ép về cảm xúc. Trong liên hoan lần này, vẫn còn vắng bóng những tác phẩm phản ánh chân thực, sâu sắc về đời sống, tâm tư và tình cảm của người dân Thủ đô trong thời hiện đại.
Khép lại liên hoan, đã có 2 vở diễn giành Huy chương vàng, 3 vở nhận Huy chương bạc. Ở giải thưởng cá nhân, có 23 Huy chương vàng và 37 Huy chương bạc cho các diễn viên, rất nhiều trong đó là gương mặt trẻ. Bên cạnh đó, còn có giải thưởng dành cho thành phần sáng tạo xuất sắc như hạng mục Tác giả xuất sắc, Nhạc sĩ xuất sắc, Biên đạo múa xuất sắc, Nghệ sĩ thể hiện ca khúc xuất sắc và Dàn nhạc xuất sắc. Tuy nhiên, có lẽ cơ cấu và số lượng các tác phẩm đạt giải thưởng và huy chương dành cho nghệ sĩ nên có sự điều chỉnh, dần phân cấp rõ ràng hơn, tránh sự dàn trải và tâm lý "cào bằng". Ngoài ra, các tiêu chí lựa chọn và kết quả đánh giá của BTC nên được công khai, song song việc quan tâm hơn tới vai trò lựa chọn của đông đảo khán giả. Khi liên hoan đã sử dụng mạng xã hội làm kênh truyền thông chính, thì nên tận dụng hết tính năng của nó, không chỉ quảng bá mà có thể làm thước đo sự lan tỏa nghệ thuật và đón nhận phản hồi xây dựng từ khán giả.
TS, nhà viết kịch Nguyễn Đăng Chương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật, Trưởng ban Giám khảo nhận định: “Hình ảnh 15 buổi diễn luôn chật kín khán giả, nhiều người phải đứng xem hoặc tiếc nuối ra về vì hết chỗ là minh chứng rõ nhất cho thấy, khán giả không quay lưng lại với sân khấu”.
Để khán giả "tiếp sức" cho sân khấu
Khâu tổ chức của Liên hoan lần này có thể nói là tròn trịa, đi vào thực chất khi tập trung chủ yếu vào mạng xã hội làm phương tiện quảng bá chính, thu hút đông đảo người xem, đặc biệt là giới trẻ. Việc các vở diễn được trải đều trong Hà Nội tạo điều kiện cho khán giả ở các khu vực khác nhau thưởng thức "bữa tiệc" nghệ thuật. Kết quả là trên fanpage liên hoan đăng tải gần 600 bài viết, hơn 1.000 ảnh và khoảng 360 video, thu hút khoảng 1,5 triệu lượt người đọc và 3.500 người theo dõi thường xuyên. Sức nóng và độ phủ sóng của Liên hoan có thể nói là được duy trì liên tục, góp phần vào thành công của các vở diễn.
Khán giả Nguyễn Thị Thanh Hà, sống tại phường Tương Mai bộc bạch: "Xem xong vở diễn "Huyền thoại tuổi thanh xuân" của Sân khấu Lê Quý Dương, tôi thật sự xúc động khi nhớ lại cha mẹ tôi ngày trước, một người là bộ đội còn một người là thanh niên xung phong. Cảm ơn các diễn viên và đoàn kịch đã tái hiện lại sự hy sinh đó một cách chân thực, giàu cảm xúc cho thế hệ sau này". Không chỉ gợi nhớ những nỗi niềm xưa cũ, nhiều vở diễn trong liên hoan còn góp phần xóa nhòa định kiến “Sân khấu truyền thống khó tiếp cận giới trẻ”. Sau khi xem vở chèo "Nhị vị Bồ Tát tổng Nam Phù" của Trường đại học Sân khấu và Điện ảnh Hà Nội, bạn Phạm Thùy Linh (21 tuổi), khán giả phường Tây Hồ bày tỏ: "Đây là lần đầu tiên em đi xem chèo nhưng em thật sự cảm thấy các bạn trẻ cần biết tới nhiều hơn. Em ấn tượng về cách dàn dựng và thán phục các cô chú diễn viên trong đoàn. Mọi người chắc chắn phải tập luyện rất nhiều thời gian và công sức mới có thể tạo nên một vở diễn xúc động và hấp dẫn như thế".
VŨ ANH