Cúi người bên đĩa mì xào tại một quán ăn ở thành phố Tuyền Châu (tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc), Lin Yi, 19 tuổi, ngẩn người khi được hỏi về kế hoạch nghỉ hưu.
“Tôi chưa đóng khoản nào cả”, chàng “shipper” giao đồ ăn nói rồi tiếp tục bữa trưa.
Đồng nghiệp của Lin, Hai Liang, 42 tuổi, cũng chưa tham gia bảo hiểm hưu trí. Với anh, lý do nằm ở bài toán thu nhập: “Đóng gần 900 nhân dân tệ (khoảng 3,5 triệu đồng) mỗi tháng ư? Đó là tiền công giao hàng bốn ngày của tôi. Tôi sao nỡ bỏ ra số tiền ấy”.
Những người giao đồ ăn ở Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. (Ảnh: Sixth Tone)
Cả hai làm việc tại Puxi Wanda, một trong những trạm giao hàng lớn nhất của Meituan ở Tuyền Châu, với khoảng 150 nhân viên. Phần lớn tài xế ăn uống tại quán nhỏ gần trạm, nơi chủ quán Luo Kai cho phép khách ăn trước, trả tiền sau.
“Hầu hết những người này phải ăn chịu. Nói chuyện đóng bảo hiểm, hưu trí với họ có thực tế không?”, Luo nói.
Trong nhiều năm, người giao hàng và các lao động qua nền tảng số ở Trung Quốc đứng ngoài hệ thống bảo hiểm xã hội. Khác với người có hợp đồng lao động, họ thường ký hợp đồng dịch vụ nên không bắt buộc đóng bảo hiểm. Một số chủ động không tham gia, số khác chưa hiểu rõ quyền lợi và cách thức đóng góp.
Từ tháng 4/2025, Meituan thí điểm chương trình hỗ trợ bảo hiểm hưu trí cho người giao hàng bán thời gian tại Tuyền Châu và Nam Thông, tỉnh Giang Tô. Người lao động đóng một nửa khoản bảo hiểm hưu trí nhà nước, công ty chi trả phần còn lại. Chương trình được triển khai rộng hơn vào tháng 11 cùng năm.
Tại Tuyền Châu, người giao hàng phải đáp ứng điều kiện về độ tuổi và có tối thiểu ba tháng thu nhập ít nhất 4.433 nhân dân tệ (hơn 17 triệu đồng) trong thời gian sáu tháng gần nhất.
Phần lớn nhân viên Puxi Wanda đủ điều kiện, nhưng chưa đến 20 người đăng ký. Riêng năm nay, số người tham gia chưa tới 10.
Người giao hàng nghỉ ngơi tại nhà hàng Luo Kai ở Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. (Ảnh: Sixth Tone)
Không muốn giảm thu nhập
Khảo sát hơn 30.000 người giao hàng do nhóm giáo sư Zhang Dandan tại Đại học Bắc Kinh thực hiện năm 2024 cho thấy hơn một nửa tài xế giao hàng muốn có lương hưu, nhưng ít người sẵn sàng đóng tiền.
Gần 40% chỉ chấp nhận đóng dưới 5% thu nhập hằng tháng, trong khi chưa đến 10% đồng ý với mức đóng hiện hành dành cho lao động qua nền tảng.
Khi Meituan mới giới thiệu chương trình, nhiều người tưởng công ty sẽ chi trả toàn bộ. Biết mình phải đóng một nửa, họ lo khoản tiền bị trừ trực tiếp từ thu nhập.
“Họ không hiểu rằng tiền được chuyển thẳng vào hệ thống bảo hiểm xã hội nhà nước”, Jin Luhui, trưởng nhóm giao hàng trạm Puxi Wanda tham gia bảo hiểm từ tháng 4/2025, nói.
Jin đăng ký một phần vì con gái chuẩn bị vào tiểu học. Quy định tuyển sinh tại Tuyền Châu yêu cầu cha mẹ đã đóng bảo hiểm xã hội ít nhất sáu tháng. Chương trình giúp gia đình anh đáp ứng điều kiện này.
Các buổi hướng dẫn giúp người giao hàng hiểu hơn về quyền lợi khi chuyển nơi làm việc hoặc nghỉ nghề. Tuy nhiên, tính chất ngắn hạn của công việc vẫn là trở ngại.
Wu Xiaohua, quản lý trạm Puxi Wanda, cho biết cho rằng tỷ lệ đăng ký bảo hiểm thấp có liên quan đến tỷ lệ nghỉ việc cao. Trước kỳ nghỉ Tết Nguyên đán vào tháng 2, gần 80 nhân viên rời trạm, bao gồm cả một số người trong số 20 người đăng ký đầu tiên.
“Không phải là chúng tôi không cố gắng mở rộng chương trình”, Wu nói. “Chỉ là có điều gì đó mâu thuẫn khi yêu cầu những người muốn kiếm tiền nhanh tham gia đóng bảo hiểm hưu trí mà hàng chục năm nữa mới được hưởng”.
Khảo sát của giáo sư Zhang cho thấy người giao đồ ăn chỉ gắn bó với nghề trung bình khoảng sáu tháng, đồng thời phần lớn người giao hàng quan tâm đến số đơn và thu nhập hơn là chương trình hưu trí.
“Trước đây, tôi giao hơn 50 đơn mỗi ngày. Giờ đạt 35 đơn đã là may mắn”, Wang Xu, 25 tuổi, chia sẻ và nhận thấy công việc ngày càng khó khăn.
Với nhiều tài xế, tiền đóng bảo hiểm còn phải nhường chỗ cho những dự định gần hơn. Jin Cailin, người giao hàng ngoài 30 tuổi tại Thượng Hải, muốn tiết kiệm để mở nhà hàng. Anh cho rằng kinh doanh thuận lợi có thể mang lại lợi nhuận cao hơn lương hưu và chỉ cân nhắc đóng bảo hiểm sau tuổi 45.
Li Min, 27 tuổi, mới giao hàng được một tuần, lại muốn mua xe đạp điện, điện thoại mới và dành tiền để niềng răng. “Tôi thích nhìn thấy ngay thành quả lao động của mình”, anh nói.
Người giao hàng 20 tuổi và chút đồ ăn nhẹ để phòng ngừa hạ đường huyết khi làm việc, tại Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. (Ảnh: Sixth Tone)
Cần tiền cho hiện tại
Dữ liệu của Meituan cho thấy nhóm giao hàng năng suất cao, thu nhập lớn lại ít sẵn lòng đóng bảo hiểm nhất.
“Họ thường chịu áp lực chi tiêu gia đình hoặc nợ nần. Điều họ cần là tiền ngay lúc này”, Zhu Tian, nhà nghiên cứu tham gia các sáng kiến bảo vệ người giao hàng của Meituan, nói.
Meituan từng kỳ vọng trợ cấp hưu trí giúp giữ chân nhân viên lâu hơn, nhưng hiệu quả chưa cao. Tại Trịnh Châu và Vô Tích, công ty cung cấp đầy đủ bảo hiểm xã hội cho người giao hàng toàn thời gian, song vẫn khó tuyển đủ nhân sự.
Phó giáo sư Zhao Qing, Đại học Vũ Hán, cho rằng hệ thống hưu trí Trung Quốc hiện tại đòi hỏi người lao động đóng góp liên tục. Điều này chưa phù hợp với lao động qua nền tảng, những người vốn có thể chuyển nghề hoặc tạm ngừng làm việc bất cứ lúc nào.
Tài xế Hai Liang giao đồ ở Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. (Ảnh: Sixth Tone)
Sau hơn một năm giới thiệu chương trình, quản lý Wu Xiaohua nhận ra không nên gây áp lực buộc người lao động đăng ký. “Đôi khi, hiểu được lý do họ không muốn đóng tiền cũng có giá trị ngang với việc thuyết phục họ tham gia”, ông nói.
Tài xế Hai Liang cũng là một trong những người như vậy. Anh đã kết hôn hai lần, có hai con và là người duy nhất kiếm tiền nuôi gia đình. Anh thuê căn phòng không điều hòa giá 300 nhân dân tệ (hơn 1,1 triệu đồng) mỗi tháng.
Hai thường xuyên “nhảy việc” giữa các nền tảng giao hàng để tận dụng khoản thưởng dành cho nhân viên mới. Vì thế, dù muốn có lương hưu, anh vẫn chưa đáp ứng điều kiện của Meituan.
“Anh ấy chỉ muốn kiếm ngay được càng nhiều tiền càng tốt”, Wu chia sẻ.
(Nguồn: Sixth Tone)