Sinh viên hoang mang vì “tiền rơi trúng tài khoản”, chuyên gia nói gì?

600.000 đồng bất ngờ xuất hiện trong tài khoản ngân hàng cùng tin nhắn "xin lỗi, chuyển nhầm", nữ sinh Hồng Như lập tức rơi vào thế lưỡng nan: Chuyển trả ngay thì sợ sập bẫy lừa đảo, giữ lại thì áy náy.

Từ tình huống đời thực tại tọa đàm “AI dạy hiệu suất, AI dạy làm người?” do Báo Tiền Phong phối hợp Trường Đại học Giao thông vận tải TPHCM tổ chức ngày 9/10, câu chuyện không dừng ở một giao dịch bất thường, mà mở ra bài toán nhức nhối: Trong kỷ nguyên AI tối ưu hiệu suất, ai sẽ dạy sinh viên bản lĩnh bảo vệ bản thân và giữ cho lòng tốt không bị lợi dụng?

Bẫy tâm lý thao túng "lòng tử tế"

Thuật lại câu chuyện của mình, Hồng Như cho biết, một ngày trước khi tham dự tọa đàm, tài khoản của em bất ngờ nhận được 600.000 đồng từ một người lạ. Vài giờ sau, người này tiếp tục chuyển thêm 2.000 đồng kèm nội dung xin lỗi vì chuyển nhầm và đề nghị hoàn trả lại số tiền ban đầu.

"Em khá hoang mang vì không biết đây là giao dịch nhầm thật hay một thủ đoạn lừa đảo", Hồng Như chia sẻ.

Vì lo ngại những hậu quả pháp lý và rủi ro có thể xảy ra, nữ sinh chọn giải pháp giữ nguyên số tiền, chưa dám sử dụng và mang câu chuyện đến tọa đàm để nhờ chuyên gia tư vấn cách xử lý an toàn.

Thực tế, đây không chỉ là câu chuyện của riêng Hồng Như. Tình huống "tiền rơi trúng tài khoản" đã và đang trở thành cái bẫy phổ biến bởi nạn nhân thường bị giằng xé bởi tâm lý tử tế muốn giải quyết nhanh chóng.

Giải đáp câu hỏi của sinh viên, ông Nguyễn Hưng, chuyên gia an ninh mạng, đồng sáng lập, Phó Giám đốc dự án Chống Lừa Đảo, cho biết người dùng cần cảnh giác trước những giao dịch chuyển tiền tưởng như nhầm lẫn.

Theo chuyên gia, một trong những thủ đoạn cần lưu ý là đối tượng chuyển tiền vào tài khoản nạn nhân, sau đó giả vờ chuyển nhầm để yêu cầu hoàn trả. Trong một số trường hợp, kẻ gian có thể dẫn dụ nạn nhân chuyển tiền sang tài khoản khác hoặc kết hợp giao dịch với những thủ đoạn lừa đảo liên quan đến khoản vay trực tuyến.

Tuy nhiên, ông Hưng lưu ý việc nhận được tiền từ người lạ không đồng nghĩa giao dịch đó chắc chắn là lừa đảo. Người nhận cần xác minh thông tin trước khi đưa ra quyết định.

Với trường hợp của Hồng Như, chuyên gia khuyến cáo nữ sinh giữ nguyên số tiền, chủ động liên hệ ngân hàng để thông báo giao dịch bất thường và đề nghị hướng dẫn quy trình xác minh, hoàn trả theo quy định. Nếu phát hiện dấu hiệu lừa đảo hoặc bị đe dọa, cần lưu lại thông tin liên quan và trình báo cơ quan công an.

Theo ông Hưng, việc phối hợp với ngân hàng và cơ quan chức năng giúp xác minh nguồn tiền, hạn chế nguy cơ bị lợi dụng và tạo căn cứ chứng minh người nhận đã chủ động phối hợp giải quyết giao dịch.

AI khiến thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi

Không chỉ những giao dịch chuyển tiền bất thường, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang mở ra nhiều nguy cơ mới trong lĩnh vực an ninh mạng.

Tại tọa đàm, ông Nguyễn Hưng cho biết AI là công nghệ lưỡng dụng: vừa có thể được sử dụng để phát hiện hành vi gian lận, phân tích dữ liệu và truy vết các cuộc tấn công, vừa có thể bị tội phạm lợi dụng để tạo nội dung giả mạo, lừa đảo hoặc tống tiền.

Một trong những thủ đoạn đáng chú ý là sử dụng công nghệ Face Swap để ghép khuôn mặt nạn nhân vào hình ảnh, video có sẵn, kể cả nội dung nhạy cảm. Những sản phẩm giả mạo này có thể bị sử dụng để đe dọa, yêu cầu nạn nhân chuyển tiền nhằm đổi lấy việc không phát tán hình ảnh.

Theo chuyên gia, có trường hợp nạn nhân bị tống tiền tới 1,5 tỷ đồng. Đáng lo ngại, khi nạn nhân chấp nhận trả tiền, các đối tượng có thể tiếp tục gia tăng sức ép và đưa ra những yêu cầu mới.

AI cũng có thể được sử dụng để nhân bản giọng nói, giả danh người thân, cấp trên hoặc đồng nghiệp nhằm tạo lòng tin.

Ông Hưng dẫn trường hợp xảy ra tại Hồng Kông (Trung Quốc) năm 2022, khi một nhân viên tổ chức tài chính tham gia cuộc họp trực tuyến với những người mà anh tin là cấp trên và đồng nghiệp. Sau khi chuyển 25 triệu USD theo nội dung cuộc họp, người này mới phát hiện những người còn lại đều là sản phẩm giả mạo bằng AI.

Một trường hợp khác tại Mỹ năm 2023, một người mẹ nhận cuộc gọi có giọng nói giống con mình đang khóc, la hét và thông báo gặp tai nạn. Lợi dụng tâm lý hoảng loạn, kẻ gian đe dọa và yêu cầu bà trả 1 triệu USD.

Một nguy cơ khác là tội phạm sử dụng AI để tìm cách vượt qua hệ thống định danh và xác thực khách hàng điện tử (eKYC) của ngân hàng. Từ hình ảnh thu thập được, kẻ gian có thể tạo dữ liệu khuôn mặt giả, tìm cách qua mặt quy trình xác thực để chiếm quyền truy cập tài khoản, thực hiện giao dịch trái phép hoặc mở tài khoản phục vụ hoạt động lừa đảo.

Trước những thủ đoạn ngày càng tinh vi, ông Hưng khuyến cáo người dùng thận trọng khi công khai hình ảnh, video và mẫu giọng nói cá nhân; tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin ngân hàng cho người khác. Với các yêu cầu giao dịch bất thường, cần xác minh danh tính qua kênh độc lập trước khi chuyển tiền.

Các tổ chức cung cấp dịch vụ cũng cần tăng cường biện pháp xác thực, phát hiện dấu hiệu giả mạo và giám sát giao dịch bất thường nhằm hạn chế nguy cơ bị tội phạm lợi dụng AI.

Tại tọa đàm, khi được hỏi “dạy làm người” trong môi trường đại học nên được hiểu cụ thể thế nào để không trở thành khẩu hiệu, ThS. Chế Dạ Thảo, chuyên gia tâm lý giáo dục, cho rằng ở bậc đại học, cao đẳng, việc giáo dục không nên chỉ dừng lại ở cách làm người theo nghĩa thông thường mà cần hướng đến việc làm nghề có đạo đức.

Theo bà Thảo, hiện nay các hình thức lừa đảo đều có những chuyên gia đứng sau, với kịch bản thay đổi linh hoạt đến chóng mặt khi chúng ta chưa kịp thích nghi, và cả một ê-kíp rất bài bản phía sau.

Vì vậy, dạy làm công dân không còn chỉ là dạy cách làm người, mà là dạy làm nghề có đạo đức: biết tôn trọng nghề nghiệp, tôn trọng người cùng làm, và chịu trách nhiệm với chính sản phẩm của mình. Theo bà, không nên đưa ra ngoài một sản phẩm còn lỗi, vì đó là dấu vết của chính các bạn.

“AI có thể dạy rất nhiều thứ, như cách để thành công hay làm việc năng suất. Nhưng cách đối diện với thất bại, cách chịu trách nhiệm với chính mình thì người thầy phải là người dạy”, bà Thảo chia sẻ.

Theo chuyên gia, việc giáo dục không chỉ diễn ra qua bài giảng mà còn thể hiện trong những tình huống đời thường. Sinh viên quan sát cách thầy cô ứng xử, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm, từ đó hình thành nhận thức và cách hành động của bản thân.