Dòng Đăk Bla ở phía tây tỉnh Quảng Ngãi vốn đặc biệt khi chảy ngược. Thế nhưng, trên dòng sông ấy còn đặc biệt hơn khi sông còn mang những giai thoại tên làng đan xen với huyền thoại các chuyện tình đầy nước mắt và luôn giữ cho đời những ký ức thời gian.
Đặc biệt, sông Đăk Bla, thuộc phường Kon Tum (Quảng Ngãi) có một bãi đá đen nổi lên im lìm giữa dòng nước xoáy. Người làng Kon Rơ Wang gọi đó là bãi đá 3 chân và cũng là con đường vượt sông xây dựng làng mới bên hữu ngạn sông Đăk Bla của người người Ba Na ở đây.
Không biết tự bao giờ, bãi đá trùng với tên làng Kon Rơ Wang trên sông ấy lại còn có huyền thoại một cuộc tình buồn mà dòng sông chôn chặt qua những tháng năm.
Nhà rông làng Kon Rơ Wang, phường Kon Tum (Quảng Ngãi)
ẢNH: P.A
Bãi đá Kon Rơ Wang: Nơi ghi dấu chuyện tình buồn
Tháng 10, Kon Tum ẩm ương chợt nắng, chợt mưa. Dòng Đăk Bla đã thôi cuồng bạo. Nước sông đã hiền hòa trong sắc chiều vàng còn sót lại cuối ngày.
Lội qua những rẫy mì và hoa màu đã thu hoạch, chúng tôi vạch những rừng lau bên bờ sông tìm bãi đá Kon Rơ Wang. Chiều tà, nhìn về hướng tây dòng sông chảy ngược lấp lánh, nhưng bãi đá thì đen tuyền nằm im lìm mặc cho nước chảy đẩy, xô.
Bãi đá Kon Rơ Wang, nơi có huyền thoại về cuộc tình trên sông Đăk Bla
ẢNH: P.A
Bên kia sông, hàng hàng ghe độc mộc của người Ba Na chầm chậm quay về làng bên này sông. Có chuyến độc ghe, độc người. Có chuyến vợ chồng hạnh phúc bên nhau chèo ghe về, thu dọn rau rừng và những hoa màu, thực phẩm về nhà với lũ con.
Xa xa trên dòng chảy, chúng tôi còn chứng kiến nhiều lũ chó theo chủ qua sông làm rẫy, cũng từ từ bơi về theo ghe. Sông bình yên vô bờ.
Đến gần khúc sông nơi có dòng nước hơi xiết, mới thấy bãi đá Kon Rơ Wang nổi lên 3 tảng đá lớn, tảng nằm giữa to nhất. Có lẽ 3 hòn như thế nên người Ba Na trong làng gọi bãi đá 3 chân. 3 hòn đá này cũng là nơi cuối cùng từ bên kia sông lội sang, trước khi lên bờ vào làng.
Thuyền độc mộc đưa các gia đình đi làm rẫy bên kia sông trở về
ẢNH: P.A
Cùng một hướng đi từ bãi đá này, phía bên tả ngạn dòng sông cũng có hàng loạt hòn đá lô nhô nối tiếp nhau đến gần sát bờ. Dù nhỏ hơn 3 hòn đá bên bãi phía hữu ngạn nhưng đá nhiều hơn, nằm gối đầu nhau nghe sông kể chuyện ngàn xưa.
Có điều, sự êm đềm và thơ mộng ấy bên bãi đá của dòng sông, còn đó chuyện tình của đôi vợ chồng người Ba Na. Theo năm tháng, nó thành huyền thoại buồn của sông.
Chú chó theo chủ lên rẫy, chiều bơi ngược sông Đăk Bla trở về nhả
ẢNH: P.A
Nhà văn Tạ Văn Sỹ kể lại, chuyện tình buồn về đôi vợ chồng Ba Na ấy do ông may mắn sưu tầm được của người Pháp ghi chép lại. Ấy là ở một làng Ba Na ven dòng Đăk Bla, có đôi vợ chồng trẻ yêu nhau đắm say. Thế nhưng qua nhiều năm, 2 vợ chồng vẫn không có con.
Vì nóng lòng tìm con nối dõi, chàng Ba Na phụ tình vợ, tìm cô gái khác ở làng bên. Thế rồi vào một đêm trăng tháng 10, khi chồng đi tìm niềm vui với tình mới, nàng Ba Na tội nghiệp buồn quá nên uống rượu ghè đến say. Đêm ấy, nỗi buồn kéo về trong lòng nàng, làm cho cả cây cối và dòng sông buồn theo.
Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ. Nàng chèo thuyền độc mộc, xuôi con nước ra gần vùng nước xoáy của sông, ngước nhìn trăng tỏ trên đầu. Hôm ấy, con nước Đăk Bla mang nàng đi mãi đến bao giờ.
Bãi đá lô nhô bên tả ngạn sông Đăk Bla, tiếp nối với bãi đá Kon Rơ Wang
ẢNH: P.A
Đêm ấy, chàng Ba Na phụ tình về nhà, không thấy vợ đâu nên đi ra sông tìm. Ngày tháng trôi qua không tìm thấy vợ, chàng trai hối hận khóc thương. Ngày tháng trôi qua, nước mắt chàng trai chảy cả đêm ngày, trở thành huyết lệ, từng giọt nhỏ xuống dòng sông. Từ đó, người ta cho rằng, sông Đăk Bla không bao giờ trong, mà luôn có màu đo đỏ 4 mùa.
Một đêm nọ bám sông đánh cá, chàng Ba Na thấy vợ hiện lên dưới dòng nước trong đêm trăng. Chàng kêu vợ và chèo thuyền độc mộc đuổi theo. Đuổi theo bóng hình vợ, mãi không để ý, thuyền độc mộc của chàng Ba Na va vào tảng đá giữa dòng sông, nơi có vùng nước xoáy. Người chồng trở thành nạn nhân đầu tiên theo lời nguyền của vợ.
Hàng cây cổ thụ ở sân nhà rông làng Kon Rơ Wang
ẢNH: P.A
Nơi chàng trai bị đuối nước được cho là bãi đá Kon Rơ Wang bây giờ. Nơi ấy, dù sống không trọn vẹn nhưng cả hai vợ chồng ấy từ sông mà cùng nhau về với cuối đời. Bãi đá ấy, những ngày mùa khô oi bức, người làng cũng ra ngóng gió mát.
Đêm đêm, trai gái Ba Na cũng tìm ra đây hẹn hò. Ngày tháng thoi đưa, bãi đá Kon Rơ Wang chắc đã chứng kiến biết bao nhiêu cuộc tình, có hạnh phúc và cả nước mắt tại đây. Nhưng mong rằng không như huyền thoại buồn như sông để lại!
Cây đa trăm năm, nơi hồn làng gửi lại
Làng Kon Rơ Wang rợp bóng me già. Khắp nơi, từ sân, vườn và cạnh các con đường bê tông, hay đường ra ngoài bãi sông, nơi nào cũng có me. Nhiều cây cổ thụ tỏa bóng mát cả sân vườn người Ba Na trong làng. Tháng 10 đầu mùa khô Tây nguyên, cái lạnh từ sông, từ núi bắt đầu se se thổi về. Từ những tán cây cổ thụ ấy, những lá vàng me đã e ấp rời cành, chuẩn bị phấp phới bay đi khắp nẻo.
Bước qua những tán me rợp bóng ấy, chúng tôi tìm về nhà rông làng Kon Rơ Wang. Tại đây, rất ngạc nhiên khi sân nhà rông có rất nhiều cây cổ thụ, như: cây đa, cây vông, kơ nia…
Bộ rễ cây đa 200 năm tuổi bên nhà rông
ẢNH: P.A
Cạnh nhà rông đẹp mắt, ấn tượng nhất là cây đa cổ thụ (nhiều vùng miền Trung gọi là cây da đá). Thân cây to lớn vươn lên trời xanh. Xung quanh cây tua tủa rễ từng chùm phủ xuống trông như hàng chục hàng trăm con mãng xà thòng đầu xuống đất.
Nhìn bộ rễ cây đa ấy, kỳ thú không đâu kể hết. Có chỗ, từng bó rễ cây đa cuộn lại như trăn rừng amazon Nam Mỹ trên phim ảnh. Hoặc có chỗ là hàng hàng rễ cây cứ quấn lấy nhau như mắc võng đung đưa trên cao. Có chỗ, rễ như loài rắn khổng lồ bò ngổn ngang qua thân và nghếch đầu dựng lên kỳ lạ.
Bộ rễ cây tung chùm rất kỳ thú
ẢNH: P.A
Tàng cây đa còn bao phủ cả một vùng sân nhà rông, tạo vẻ u linh thần bí. Chiều hôm ấy, bà Y Ngưi (khoảng 50 tuổi), ở gần nhà rông thấy chúng tôi cứ trầm trồ không muốn rời đi khỏi nhà rông. Bà cho hay, cái đa ấy là "cây ông", còn cây đa "bà" nhỏ hơn ở phía sau, không có "râu ria" như "cây ông".
Hôm ấy hỏi chuyện người làng Kon Rơ Wang, chúng tôi được kể rằng, 2 cây đa ấy vốn là đôi nam nữ Ba Na yêu nhau nhưng cùng chung dòng họ nên không được lấy nhau. Cuối cùng họ buồn quá mà chết đi, biến thành 2 cây đa ở nhà rông, đứng cạnh nhau giữ đất, giữ làng.
Rễ cây quấn với nhau trên thân
ẢNH: P.A
"Tối mùa khô ra ngủ chắc mát lắm?", tôi hỏi. Một chị ở sát nhà rông lắc đầu: "Trưa, tối ra nghỉ mát, còn ngủ thì không dám đâu". Hỏi vì sao thì chị không trả lời, chỉ lắc đầu như giấu một chuyện gì.
Mang câu hỏi ấy tôi hỏi nghệ sĩ nhiếp ảnh Đình Chiểu, ông cho biết, nơi nhà rông của làng Kon Rơ Wang, vốn là bãi tha ma (rừng ma). Vì vậy nên không ai ngủ lại đó, mà chỉ tụ tập chơi, đàn hát cho nhau nghe.
Nhà rông được bao bọc bởi nhiều tán cây cổ thụ
ẢNH: P.A
Hỏi dân làng Kon Rơ Wang, chúng tôi biết ngày trước, ai trong làng Ba Na này mất cũng được an táng dưới gốc cây đa. Nhờ bóng cây đa gìn giữ linh hồn. Dần dần, cây đa thành cây thiêng của làng Kon Rơ Wang, giữ lại linh hồn, làm nơi gửi gắm niềm tin cho người làng đất này.
Làng Kon Rơ Wang đặc biệt là vậy. Thế nhưng, dọc dòng sông Đăk Bla, ký ức không chỉ bấy nhiêu. Ngược dòng sông về phía đông, cách làng này chừng 10 km, có một làng cổ Kon K'Tu. Để tồn tại chừng 300 năm, làng cổ này từng đối mặt với bệnh dịch hàng trăm năm trước, từng lấy đi sinh mạng hàng chục, hàng trăm người làng. (còn tiếp)