Sống khổ trong nhà cổ Hội An

Tại ngôi nhà cổ số 68 đường Trần Phú - một trong những trục đường sầm uất bậc nhất khu phố đi bộ, cụ Ngô Thị Gần, 87 tuổi, ngồi thu mình bên quầy tạp hóa nhỏ trước cửa. Ngôi nhà cổ xuống cấp là nơi cụ sống cùng chị gái Ngô Thị Xin, 95 tuổi.

Cụ Gần kể thời trẻ nhà nghèo, mấy chị em bôn ba gánh hàng rong mưu sinh nên không lập gia đình. Về già, hai chị em tóc bạc trắng nương tựa nhau dưới mái nhà di sản rộng chừng 200 m2 do bố mẹ để lại, nhưng chưa một ngày có được giấc ngủ trọn vẹn.

Nơm nớp sống qua mùa mưa bão

Một góc khoảng 30 m2 được cụ Gần cho thuê bán khăn lụa lấy tiền trang trải thuốc men tuổi già, phần diện tích còn lại dành cho bàn thờ gia tiên và nơi sinh hoạt thường nhật. Nhìn từ ngoài, ngôi nhà cổ kính rêu phong, nhưng bên trong là những trụ gỗ mới chống đỡ vì kèo cũ.

Ngôi nhà bắt đầu hư hỏng nặng từ sau trận lụt lịch sử năm 1964, khi nước lũ dâng ngang ngực. Theo thời gian, hệ thống mái ngói âm dương xô lệch, vỡ nát. Vì loại ngói âm dương bản to thời xưa nay không còn tìm thấy trên thị trường để thay thế, gia đình đành chấp nhận chịu cảnh dột nát hết năm này qua năm khác.

Để che chắn, ngay dưới mái ngói được phủ những lớp bạt, từ lớp bạt cũ kỹ gần chục năm trước cho đến lớp bạt mới giăng năm ngoái che chỗ kê gường nằm. Mỗi khi mưa lớn, nước lại luồn qua kẽ bạt xối khắp nhà. "Bất kể ngày hay đêm, hai chị em già bưng đủ thứ thau chậu ra đặt khắp nơi để hứng, nhìn lộn xộn chẳng khác nào gánh hàng rong", cụ Gần nói.

Năm ngoái, giữa trưa nắng ráo, thanh đòn tay từ trên trần nhà bất ngờ gãy đổ, rơi xuống ngay trước bàn thờ, may mắn không trúng ai. Ban đêm, nghe tiếng gió lớn hay mưa to, hai cụ lại không dám chợp mắt vì sợ nhà sập. Mỗi mùa lũ tràn về, chính quyền địa phương lại phải cử lực lượng lội nước vào tận nơi, vận động và hỗ trợ cõng hai cụ già U90, U100 đi sơ tán tạm tại các trường học.

Cách nhà cụ Gần 20 bước chân là ngôi nhà cổ số 65 Trần Phú nằm đối diện Bảo tàng Gốm sứ Mậu dịch, có tuổi đời hơn 200. Căn nhà hiện là nơi sinh sống của hai hộ gia đình với sáu nhân khẩu, do bà Hồ Thị Tú, 64 tuổi, làm chủ hộ. Dù sở hữu bộ khung gỗ nguyên thủy quý, ngôi nhà đang xuống cấp khi nhiều chân cột bị mục nát.

Khoảng 3-4 năm nay, Trung tâm Bảo tồn và gia đình phải dùng dây cáp chằng chéo và dựng thêm các cột gỗ tạm để giữ khung nhà khỏi xiêu vẹo. Hệ thống xà gồ bị hở há hốc và lệch góc. Người cháu dâu của bà Tú cho biết cứ đến mùa mưa bão ngập lụt, cả gia đình lại tháo từng cánh cửa gỗ kê lên gác lửng để cất đồ đạc, rồi di dời đi nơi khác lánh nạn.

"Thợ từng đến khảo sát và ước tính chi phí trùng tu trọn gói lên tới hơn 2 tỷ đồng. Với một gia đình sống dựa vào kinh doanh nhỏ lẻ, khoản kinh phí đối ứng khoảng 40-60% chi phí trùng tu là quá sức", chị nói.

Không riêng gì mặt tiền các tuyến phố lớn sầm uất, cuộc sống của người dân trong các kiệt nhỏ sâu hun hút cũng gian nan. Tại kiệt 76/18 Trần Phú, ngôi nhà hơn 100 tuổi do gia đình ông Trần Sơn, 58 tuổi, sinh sống đã mục bị mối mọt đục rỗng gần hết các cột gỗ. Một vì kèo đã nứt gãy.

Kể từ đợt được hỗ trợ chống đỡ khẩn cấp năm 2012 đến nay, gia đình bốn nhân khẩu của ông Sơn phải tự chống thêm bằng các trụ gỗ mới để cầm cự qua từng mùa mưa bão. "Hơn 30 hộp thuốc diệt mối cũng bị mối đục rỗng hết. Cứ hễ có bão về hay mưa dột nặng, cả nhà lại tay xách nách mang chạy sang ở nhờ nhà thờ dòng họ hoặc nhà người thân", ông Sơn nói.

Nan giải bài toán tiền và quyền sở hữu

Theo số liệu khảo sát các di tích xuống cấp năm 2026 của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, toàn khu phố cổ hiện có 28 ngôi nhà cổ xuống cấp. Trong đó, 10 nhà xuống cấp nghiêm trọng, 13 nhà xuống cấp nặng và 5 nhà xuống cấp nhẹ. Trong số này, 9 nhà cổ đã không còn khả năng chống đỡ, buộc phải đề xuất hạ giải để bảo đảm an toàn.

Cơ quan chức năng đã đưa ra phương án đề xuất di dời cục bộ đối với 15 di tích và di dời đi nơi khác 12 trường hợp. Phần lớn công trình hư hỏng này thuộc sở hữu tư nhân (25/28 ngôi nhà), tập trung nhiều nhất tại trục đường Trần Phú với 12 nhà, cùng các tuyến phố Nguyễn Thái Học, Bạch Đằng, Phan Châu Trinh, Lê Lợi, Tiểu La...

Theo ông Trần Sơn, vướng mắc lớn nhất khiến nhà cổ không thể sửa chữa là tính pháp lý - đất thuộc nhà thờ dòng họ với nhiều đồng thừa kế. Việc thiếu một chủ hộ đại diện làm thủ tục, cộng thêm chi phí thay thế gỗ quý quá đắt đỏ và thiếu đồng thuận về đóng góp khiến công trình lâm vào cảnh chờ đợi.

Hằng năm vào tháng 6 và 7, cơ quan chuyên môn đều tổ chức rà soát toàn bộ khu di sản. "Với những công trình xuống cấp nặng có nguy cơ sụp đổ cấp bách, Trung tâm phối hợp cùng chính quyền địa phương lập biên bản, kiên quyết di dời dân ra khỏi khu vực hiểm nguy trước khi mùa mưa bão ùa về", ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An nói.

Ông Ngọc chỉ ra ba rào cản lớn khiến việc xử lý kéo dài: vướng mắc quyền sở hữu chung phức tạp; năng lực tài chính hạn chế của người dân khi thiếu vốn đối ứng và thủ tục ngân sách nhà nước hỗ trợ trực tiếp cho di tích tư nhân còn vướng mắc.

Để giải quyết trước mắt, đơn vị đã huy động Quỹ hỗ trợ khẩn cấp quốc tế 75.000 USD để chằng chống các điểm đặc biệt nguy hiểm như nhà số 68 Trần Phú. Về lâu dài, cơ quan chức năng sẽ tham mưu tái lập Quy chế bảo vệ khu phố cổ và cơ chế hỗ trợ kinh phí trùng tu cho di tích tư nhân, tập thể.

    Sống khổ trong nhà cổ Hội An

Đô thị cổ Hội An rộng 130 ha, nằm bên bờ bắc hạ lưu sông Thu Bồn, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1999. Hiện toàn đô thị có hơn 1.000 nhà và di tích cổ; trong đó hơn 80 di tích thuộc sở hữu tư nhân và tập thể. Trung bình mỗi năm phố cổ trải qua 2-3 đợt lũ, khiến tốc độ xuống cấp của các công trình trăm tuổi ngày càng nhanh.

Nguyễn Đông