Trước khi qua đời, nhà văn Siêu Hải có viết lại hồi ức “Người lính - Nhà văn” trong đó ông kể lại chiến thắng đầu tiên này. Xin giới thiệu đến bạn đọc nhân kỷ niệm 79 năm Chiến thắng trận đầu trên Sông Lô (23/10/1947-23/10/2026).
*
Sau một mùa hè yên tĩnh, bước vào thu đông 1947, giặc Pháp huy động một lực lượng lớn trên 2 vạn binh lính gồm các đơn vị bộ binh, cơ giới, xe tăng, thiết giáp, các đơn vị thủy quân lục chiến và các đơn vị quân nhảy dù lần đầu tiên được sử dụng trên chiến trường Việt Nam, mở cuộc tấn công đại quy mô lên căn cứ địa Việt Bắc nhằm bắt gọn cơ quan đầu não kháng chiến, tiêu diệt quân chủ lực ta, thực hiện chiến lược chớp nhoáng trong vòng hai tuần lễ, giành thắng lợi quyết định về quân sự cho cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần thứ hai này. Kế hoạch này mang tên là “Kế hoạch clo-clo”. Trên một văn bản lưu hành ngay thời gian đó, đồng chí Võ Nguyên Giáp lúc đó là Tổng chỉ huy Lực lượng Vũ trang ta đã viết đại ý đây là cuộc tấn công quy mô lớn nhất, số quân đông nhất, trang bị mạnh nhất trong lịch sử chiến tranh xâm lược thuộc địa của đế quốc Pháp từ các thế kỷ trước đến giờ.
Tôi đã được đọc bản thông báo này, nhớ lại hồi còn là học sinh học lịch sử bọn xâm lược Pháp đánh chiếm các nước Angiêri, Tuynidi, Marốc, hoặc xâm chiếm nước ta cũng chỉ dùng trên một nghìn lính chiến.
Theo “Kế hoạch clo-clo” giặc Pháp đánh lên Việt Bắc bằng hai gọng kìm lớn: Gọng kìm ở Đường số 4, xe tăng thiết giáp, bộ binh cơ giới địch từ Lạng Sơn mà chúng đã chiếm đánh từ trước tiến ngược lên Cao Bằng rồi vòng xuống thị xã Bắc Kạn, nơi mà quân nhảy dù đã nhảy xuống đánh chiếm thị xã mở màn cho cuộc đại tấn công này bắt đầu từ mờ sáng ngày 7/10/1947. Gọng kìm thứ hai: Các đơn vị thủy quân lục chiến địch từ Hà Nội ngược sông Hồng tiến lên chiếm thị trấn ngã ba sông Việt Trì, tiếp tục theo sông Lô lên đánh chiếm thị xã Tuyên Quang, vượt sông Gâm đánh chiếm Chiêm Hóa, Đầm Hồng, Bản Ty... Bắt liên lạc với gọng kìm Đường số 4, thực hiện vo tròn căn cứ địa Việt Bắc trong một cái túi lớn.
Trung đội sơn pháo 1 của tôi được giao trách nhiệm chặn đánh ca-nô, tàu chiến địch ngay ở cửa ngõ Việt Trì - Bạch Hạc, không cho chúng ngược lên Tuyên Quang. Một trách nhiệm rất nặng nề vì từ chỉ huy cấp trên xuống tới người chiến sĩ và cả nhân dân ta đều chung một nhận định: Chỉ có hỏa lực của đại bác mới phá vỡ xuyên thủng được vỏ thép dầy của tàu chiến địch. Gọi là Trung đội sơn pháo 1 thực ra chỉ có một khẩu sơn pháo cũ kỹ ta tước được của giặc Pháp sau ngày Nhật đảo chính 9/3/1945, pháo trơ trụi, không kính ngắm, không ni-vô, khi bắn phải nhòm qua nòng hoặc nhắm theo G nòng pháo đến mục tiêu. Một yêu cầu nữa đối với chúng tôi là phải bắn chìm tàu chiến giặc nhưng không được để chúng xông lên bờ cướp pháo. Ngoài Trung đội sơn pháo 1 của tôi, còn một khẩu dã pháo 75 ly loại nặng hơn 2 tấn, bố trí ở Đoan Hùng, một khẩu dã pháo 75 ly chắp vá nữa, bố trí ở Bình Ca. Về bộ binh có một số tiểu đoàn chủ lực của Chiến khu 10 và của Bộ lưu động chiến đấu ở những nơi xung yếu.
*
Thời gian chờ đợi chặn đánh tàu địch tăng cường lên Tuyên Quang chấm dứt vào quá trưa ngày 23/10. Lúc đó bộ đội ta rất nghèo không có đồng hồ để anh em thay phiên gác ban ngày, ban đêm, bản thân tôi cũng không có đồng hồ đeo tay nên chỉ ước lượng là khoảng 14 giờ. Trước mặt tôi hai tàu chiến LCT chở nặng chạy rất chậm chạp trên dòng nước. Đây là đoàn tàu thứ 4 của địch tiến lên sông Lô. Về phía ta “đã liều một phen giáp lá cà với địch” nên cả bộ binh lẫn pháo binh rất bình tĩnh đợi địch đến gần trên dưới 800 thước ngang vật chuẩn cây gạo cuối làng An Lão mới bắn. Kết quả phát đầu không trúng đích, nguyên nhân pháo đặt ngay dệ sông đất pha cát, khi bắn pháo bị lún. Thêm một kinh nghiệm chỉ huy chiến đấu pháo binh cho cán bộ, chiến sĩ. Thiếu sót kể trên nhanh chóng được khắc phục. Khẩu pháo bắt đầu gầm lên dồn dập, trái pháo nổ tóe lửa trên hai tàu giặc. Tàu bốc cháy ngùn ngụt, loạng choạng một quãng ngắn, rồi đâm mũi tàu lên bãi cát. Lính giặc trên tàu la hét om xòm, nhiều tên nhảy ào xuống nước, cố bơi sang bờ làng An Lão.
Súng trường, súng máy của bộ binh ta cứ nhằm vào những cái đầu bù chìm nổi trên sông nhả đạn tiêu diệt. Còn chúng tôi thật hả hê sung sướng lần lượt nhằm bắn vào LCT thứ nhất, rồi LCT thứ hai, như hai con cá voi bị mắc cạn, đạn bắn rất trúng, mỗi lần trái pháo nổ, vỏ tàu địch lại bị phá một lỗ thủng lớn, từng mảng sắt thép tung tóe lên cao. Giặc kêu gào ầm ĩ, lẫn trong tiếng gầm rú loạn xạ của 3 máy bay khu trục đang lồng lộn trên không xả đạn quanh trận địa bố trí của bộ binh và pháo binh.
Từng tràng đạn súng máy của bộ binh ta đôi lúc nghe cũng rất rõ. Giữa lúc say sưa chiến đấu có tiếng nhắc khá to: “Đạn chỉ còn 5 viên”. Tôi giật mình, tim thót lại. Quả thật tình hình pháo đạn ta hồi đầu kháng chiến chống Pháp rất gieo neo khó khăn, khẩu sơn pháo 1 của chúng tôi từ đầu chiến dịch, chặn đánh tàu địch tiến lên sông Lô chỉ có 102 viên đạn. Qua ba trận Phan Dư - Khoan Bộ từ ngày 14 đến 18 đã bắn mất gần một nửa số đạn. Trận này tôi chỉ dám mang theo 30 viên. Số còn lại để ở Lãng Công nơi trú quân của trung đội cách trận địa chừng 5 km. Một nửa quân số của trung đội được lệnh về Lãng Công lấy đạn ra.
Trong thời gian đợi đạn tiếp tế khẩu sơn pháo 1 phải bắn cầm chừng. Trên sông giặc bỏ lại hai xác tàu địch dúm dó chìm quá nửa dưới lòng sông. Tranh thủ lúc pháo ta bắn cầm chừng, một số lính giặc sống sót đã bơi được lên bờ làng An Lão. Có thể bọn này đã phát hiện ra trận địa của khẩu sơn pháo 1 sát bờ sông, chúng đã thông tin được cho bọn giặc lái trên máy bay sà xuống bắn dọc bờ sông. Nếu như ba trận trước chúng tôi chỉ đào công sự ẩn nấp cho người qua loa, nông choèn... thì lần này do chuẩn bị đánh giáp lá cà với địch, tất cả anh em chúng tôi đều chung một nhận thức là phải đào công sự ẩn nấp cho người đủ độ sâu và có nắp, nhờ đó mà mỗi lần máy bay giặc sà xuống rống rít trên đầu, chúng tôi vẫn an toàn.
*
Với chiến thắng vang dội Việt Bắc - Sông Lô Thu-Đông năm 1947, ta đã hoàn toàn đánh bại chiến lược “đánh nhanh, giải quyết nhanh" của xâm lược Pháp.
Riêng mặt trận sông Lô, trên tờ báo Sự Thật ra ngày 18/12/1947 nhân kỷ niệm một năm Toàn quốc kháng chiến, đồng chí Trường Chinh - Tổng Bí thư Đảng ta đã viết: “...Chẳng những nó đã làm sai kế hoạch của địch mà còn phá một phần lớn kế hoạch tiến công Việt Bắc. Giá trị của những trận sông Lô chính ở đó...”. Tuy nhiên, âm vang của chiến thắng Sông Lô thì không giới hạn. Từ Việt Bắc - Sông Lô lan xuống Khu Ba, Khu Bốn, qua Bình-Trị-Thiên khói lửa vào tận miền nam xa xôi. Càng lan xa nó càng được thêu dệt thêm oai hùng lãng mạn pha màu sắc sử thi như máu giặc nhuộm đỏ cả dòng Lô như Bạch Đằng Giang triều Trần, hoặc cả một đoạn sông tàu giặc bị bắn cháy đỏ rực cả bầu trời khác gì trận Xích Bích thời Tam Quốc chí.
Đại tá, nhà văn SIÊU HẢI