Thảo luận ở Tổ về dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) ngày 19/10, đa số các đại biểu quốc hội tại Tổ 13 (gồm Đoàn Đại biểu quốc hội tỉnh Thanh Hóa và Gia Lai) cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Nuôi con nuôi nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ trẻ em, đơn giản hóa thủ tục hành chính và tạo điều kiện để trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt được chăm sóc trong môi trường gia đình.
Làm rõ cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận thông tin về nguồn gốc của con nuôi
Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh, dự thảo Luật gồm 31 điều (trong đó sửa đổi 23 điều, bổ sung 8 điều). Dự thảo Luật đã sửa đổi nhiều nội dung lớn như: Điều kiện của người được nhận làm con nuôi; điều kiện của người nhận con nuôi; hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi; trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước về nuôi con nuôi; yêu cầu đối với việc giải quyết nuôi con nuôi; xác minh nguồn gốc của trẻ em bị bỏ rơi được giải quyết cho làm con nuôi… và một số nội dung cụ thể khác.
Cơ bản tán thành với những nội dung sửa đổi trên và để góp phần hoàn thiện dự thảo Luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh tham gia trực tiếp vào nội dung về các hành vi bị nghiêm cấm (Điều 5), dự thảo Luật quy định nghiêm cấm việc sử dụng mạng viễn thông, mạng xã hội hoặc các nền tảng điện tử khác để môi giới nhận con nuôi trái pháp luật. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh đề nghị cân nhắc quy định này.
Việc dự thảo luật chỉ nghiêm cấm việc sử dụng mạng viễn thông, mạng xã hội hoặc các nền tảng điện tử khác để môi giới trái pháp luật; dẫn đến cách hiểu nếu sử dụng các phương thức truyền thông (như trực tiếp gặp gỡ để môi giới việc nuôi con nuôi) thì không bị nghiêm cấm. Do đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh đề nghị sửa theo hướng mọi hành vi môi giới việc nhận nuôi con nuôi trái pháp luật đều bị nghiêm cấm (không chỉ môi giới thông qua nền tảng điện tử).
Thứ hai, về bảo đảm quyền biết về nguồn gốc (Điều 7), dự thảo Luật quy định: Con nuôi có quyền biết về nguồn gốc của mình; không ai được cản trở quyền này. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh tán thành việc khẳng định quyền này trong luật. Tuy nhiên, nghiên cứu Điều 30 Công ước La Hay năm 1993 về bảo vệ quyền trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực con nuôi quốc tế quy định “Các cơ quan có thẩm quyền của Nước ký kết phải đảm bảo giữ kín những thông tin do họ lưu giữ về nguồn gốc của trẻ em, đặc biệt là những thông tin liên quan đến danh tính của cha mẹ của trẻ em cũng như lý lịch y tế của trẻ em. Các cơ quan có thẩm quyền của nước ký kết phải bảo đảm để trẻ em hoặc người đại diện của trẻ em được tiếp cận những thông tin này theo sự hướng dẫn thích hợp trong phạm vi được pháp luật của Nước đó cho phép.”
Do đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh đề nghị bổ sung vào dự thảo luật quy định mang tính nguyên tắc về việc lưu trữ hồ sơ nuôi con nuôi và điều kiện, trình tự tiếp cận thông tin về nguồn gốc để bảo đảm thực hiện yêu cầu bảo quản thông tin về nguồn gốc trẻ em tại Công ước La Hay.
Quy định rõ trách nhiệm trong việc lưu trữ, bảo mật và cung cấp thông tin
Từ thực tiễn đời sống xã hội, đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo - Đoàn đại biểu quốc hội tỉnh Gia Lai cho rằng việc cần quan tâm không chỉ là giải quyết thủ tục nhận con nuôi, mà còn đến chất lượng chăm sóc, sự ổn định về tâm lý và khả năng bảo vệ trẻ em sau khi được nhận nuôi. Vì vậy, cần làm rõ cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận thông tin về nguồn gốc của con nuôi khi trẻ trưởng thành, nhất là đối với hồ sơ được lập từ nhiều năm trước hoặc hồ sơ giấy đã bị thất lạc, hư hỏng.
Dẫn thực tế có thể phát sinh trường hợp một người được nhận nuôi từ nhỏ, đến tuổi trưởng thành cần tìm hiểu tiền sử bệnh di truyền hoặc xác định quan hệ huyết thống phục vụ việc kết hôn nhưng thông tin về cha mẹ đẻ không còn đầy đủ. Đây không chỉ là vấn đề hộ tịch mà còn liên quan trực tiếp đến sức khỏe, quyền nhân thân và đời sống gia đình, nữ đại biểu đề nghị quy định rõ trách nhiệm số hóa, lưu giữ lâu dài hồ sơ gốc, cơ chế xác minh và tiếp cận thông tin, đồng thời bảo vệ dữ liệu cá nhân của cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi và con nuôi. Việc tiếp cận thông tin cần có quy trình bảo mật, không để dữ liệu nhạy cảm bị khai thác hoặc sử dụng sai mục đích.
Cùng nội dung này, đại biểu Vũ Tiến Dũng, Đoàn đại biểu quốc hội tỉnh Thanh Hóa tán thành việc dự thảo Luật khẳng định quyền được biết về nguồn gốc của con nuôi. Tuy nhiên, quyền chỉ thực sự có ý nghĩa khi có cơ chế bảo đảm thực hiện trên thực tế.
Đại biểu Vũ Tiến Dũng đề nghị quy định rõ trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong việc lưu trữ, bảo mật và cung cấp thông tin về nguồn gốc của con nuôi; giao Chính phủ quy định cụ thể trình tự, thủ tục thực hiện đối với cả nuôi con nuôi trong nước và nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài. Việc cung cấp thông tin cần phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành của người được nhận làm con nuôi, đồng thời hài hòa giữa quyền được biết nguồn gốc và quyền bảo vệ bí mật đời tư của cha mẹ đẻ, các bên liên quan.
Đối với chuyển đổi số, đại biểu Dũng cho rằng cần làm rõ trách nhiệm cập nhật, kết nối và chia sẻ dữ liệu; thực hiện nguyên tắc thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu và có thể khai thác thì không yêu cầu người dân cung cấp lại. Đặc biệt, phải bảo vệ nghiêm ngặt dữ liệu cá nhân, bởi thông tin về nguồn gốc và hoàn cảnh gia đình của trẻ em có tính chất nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến quyền riêng tư và nhân phẩm của trẻ.
Biện pháp bảo vệ trẻ em là con nuôi có nguy cơ bị xâm hại, bỏ mặc
Đóng góp ý kiến về theo dõi tình hình con nuôi sau giao nhận, đại biểu Trần Kim Kha - Đoàn đại biểu quốc hội tỉnh Gia Lai cho biết, Khoản 1, khoản 2 Điều 22 và khoản 1 Điều 8 của dự thảo Luật quy định, việc theo dõi con nuôi sau giao nhận dựa trên báo cáo định kỳ 06 tháng/lần trong 03 năm do cha, mẹ nuôi lập; dự thảo Luật và dự thảo Nghị định chuyển báo cáo giấy sang báo cáo điện tử.
Tuy nhiên, qua thực tiễn, đại biểu Trần Kim Kha cho rằng, báo cáo do chính cha, mẹ nuôi tự khai; báo cáo tổng kết số 454 đã đánh giá cơ chế này “còn mang tính hình thức.” Việc chuyển sang báo cáo điện tử chỉ là số hóa thủ tục cũ, chưa phải theo dõi dựa trên dữ liệu theo yêu cầu của Nghị quyết số 57-NQ/TW. Bên cạnh đó là chưa khai thác dữ liệu sẵn có của ngành giáo dục, y tế, bảo hiểm (tình trạng đi học, tiêm chủng, khám chữa bệnh) để phát hiện sớm trường hợp trẻ bỏ học, bị bỏ mặc; gia đình nhận nuôi vẫn phải kê khai, phát sinh chi phí và nguy cơ lộ thông tin.
Với những bất cập trên, đại biểu Trần Kim Kha đề xuất sửa đổi, bổ sung Khoản 5 Điều 22 thành cơ quan có trách nhiệm theo dõi được khai thác thông tin về tình trạng học tập, tiêm chủng, khám bệnh, chữa bệnh của con nuôi trong các cơ sở dữ liệu có liên quan trong phạm vi cần thiết cho việc theo dõi, theo quy định của pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Trường hợp thông tin khai thác được cho thấy con nuôi có nguy cơ bị xâm hại, bỏ mặc thì phải kịp thời yêu cầu người làm công tác xã hội đánh giá và áp dụng biện pháp bảo vệ trẻ em theo quy định của pháp luật về trẻ em. Chính phủ quy định việc khai thác dữ liệu thay thế một phần nghĩa vụ báo cáo quy định tại khoản 1 Điều này./.
(Vietnam+)