Lễ “Ăn mừng lúa mới” là một trong những nét văn hóa đặc sắc và thiêng liêng của dân tộc Giẻ Triêng. Lễ hội diễn ra hằng năm vào khoảng tháng 11 hoặc tháng 12 dương lịch, sau khi mùa thu hoạch lúa rẫy kết thúc. Hạt thóc đã được phơi khô và chất đầy trong kho. Sau 1 năm lao động vất vả, dân làng có thời gian nghỉ ngơi, tụ họp, ăn mừng mùa màng.
Với đồng bào Giẻ Triêng, lễ “Ăn mừng lúa mới” có ý nghĩa quan trọng tương tự Tết Nguyên Đán, là dịp lớn trong năm để thăm hỏi, sum họp và chúc tụng nhau. Ý nghĩa cốt lõi của lễ hội là tạ ơn Giàng (Trời) và chư vị thần linh đã ban cho dân làng mùa thóc lúa bội thu; cầu mong năm mới mùa màng ấm no, ổn định, dân làng khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa, thóc về đầy kho.
Lễ hội cũng thể hiện sự tôn trọng nghề nông, cây lúa và tín ngưỡng vạn vật hữu linh. Vì vậy, dân làng cúng Giàng trước tiên, sau đó cúng các vị thần linh đại diện cho thời tiết, thiên nhiên như thần Trời Đất, thần Sông Suối, thần Núi, thần Mưa, thần Sấm, thần Mùa Màng. Tết mùa thường kéo dài 10 ngày trong đó có 4 ngày lễ chính. Tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam, lễ “Ăn mừng lúa mới” được tái hiện đầy đủ, trình tự các thủ tục.
Già làng họp dân, chọn ngày lành tổ chức Tết mùa: Sau khi thu hoạch lúa rẫy, dân làng được nghỉ ngơi. Để chuẩn bị mâm cơm cúng tạ ơn Giàng chu đáo nhất, già làng xem ngày lành theo chu kỳ mặt trăng và triệu tập toàn thể bà con họp tại nhà làng. Tại đây, già làng thống nhất ngày tổ chức lễ, phân công công việc chi tiết cho từng gia đình và hướng dẫn chuẩn bị các vật phẩm cúng lễ.
Chuẩn bị lễ vật và nghi thức xin phép Thần Lúa: Sau khi định ngày, các gia đình trong làng bắt đầu chuẩn bị lễ vật. Nam giới lên rừng săn bắt, hái rau rừng; xuống sông suối bắt cá.
Phụ nữ và các thiếu nữ đến kho lúa gia đình gùi lúa về phơi khô, giã, sàng và gói bánh. Tại kho lúa, người phụ nữ làm chủ gia đình vừa xúc lúa bỏ vào gùi của các cô gái vừa thành kính cúng khấn. Tại sân nhà làng, các cô gái phơi lúa, giã lúa, sàng gạo, chuẩn bị lá, nếp, dây lạt nứa và nồi nấu bánh.
Trước khi gói bánh, nữ già làng dâng lời khấn. Sau lời khấn, nữ già làng tự tay gói trước 9 chiếc bánh nếp, sau đó con cháu tiếp tục gói phần bánh còn lại.
Nghi thức cúng tạ ơn Giàng và chư vị thần linh: Sau khi bánh chín cùng lễ vật do các gia đình đóng góp như gà luộc, cá nướng, thịt heo, các loại rau, canh, thịt rừng, trầu cau, rượu cần... được bày trang trọng trên mâm cúng tại sân nhà làng, già làng tiến hành soạn mâm cỗ và thực hiện nghi thức khấn nguyện.
Ban lộc, hòa nhịp cồng chiêng và giao lưu Tết mùa: Nghi lễ kết thúc, già làng tự tay lấy phần cơm cúng và rót rượu cho con cháu, mỗi người một ngụm để nhận lộc và hưởng may mắn. Tiếp đó, già làng mời đội chiêng và du khách cùng uống rượu cần, thưởng thức các món ăn truyền thống.
Già làng dẫn đầu đoàn thanh niên nam nữ và các em nhỏ nhảy múa, hát reo theo nhịp trống, tiếng chiêng. Mọi người vừa nhảy múa, vừa rót rượu cần mời nhau, tạo không khí náo nhiệt, vui mừng sau một mùa màng sung túc, no ấm. Tối đến, dân làng tiếp tục nhảy múa quanh đống lửa lớn trước khi trở về nhà thực hiện nghi lễ cúng riêng cho gia đình.
Từ bao đời nay, lễ “Ăn mừng lúa mới” gắn với đời sống tinh thần của người Giẻ Triêng, thể hiện lòng biết ơn Giàng và các vị thần linh, sự trân trọng cây lúa và nghề nông. Lễ hội cũng là dịp cộng đồng sum họp, trao gửi lời chúc về sức khỏe, mùa màng và cuộc sống no ấm.
Tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam, hoạt động tái hiện lễ “Ăn mừng lúa mới” vừa giới thiệu các nghi thức truyền thống của người Giẻ Triêng trong không gian văn hóa cộng đồng, vừa góp phần quảng bá bản sắc dân tộc, củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng và triết lý tín ngưỡng vạn vật hữu linh trong đời sống văn hóa của người Giẻ Triêng.
NGỌC LIÊN