Tầng đất mặt được hình thành qua quá trình canh tác, cải tạo đất, bồi đắp tự nhiên rất nhiều năm, với các hạt không quá to, cũng không quá nhỏ, độ kết dính vừa phải, lưu giữ nước, chất dinh dưỡng, phù hợp cho cây trồng. So với nhiều nước trên thế giới, nước ta có diện tích đất mặt màu mỡ tương đối lớn, trong đó có khoảng 4 triệu ha đất trồng lúa, là điều kiện tự nhiên vô cùng quý giá.
Nhằm phát triển công nghiệp, phát triển giao thông hoặc phục vụ các mục tiêu khác, hằng năm, vẫn có một phần diện tích đất trồng lúa được chuyển đổi mục đích sử dụng sang đất phi nông nghiệp. Để không làm mất đi lớp đất mặt vô cùng quý giá đối với cây trồng, Nghị định số 112/2024/NĐ-CP ngày 11/9/2024 của Chính phủ quy định chi tiết về đất trồng lúa và mới đây nhất là Nghị định số 226/2025/NĐ-CP ngày 15/8/2026 của Chính phủ, sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Đất đai đều quy định rất cụ thể việc bóc tách và sử dụng tầng đất mặt khi xây dựng công trình trên đất được chuyển đổi từ đất chuyên trồng lúa sang mục đích phi nông nghiệp.
Theo đó, người được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất khi xây dựng công trình trên đất được chuyển đổi từ đất chuyên trồng lúa sang đất phi nông nghiệp phải có phương án sử dụng tầng đất mặt được lập theo quy định. Phương án sử dụng tầng đất mặt là thành phần hồ sơ giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa sang mục đích phi nông nghiệp. Phương án phải thể hiện rõ khối lượng tầng đất mặt sau khi bóc tách, phương án, vị trí và mục đích sử dụng khối lượng đất mặt được bóc tách…
Quy định là vậy, nhưng trên thực tế, tại nhiều diện tích đất trồng lúa sau khi chuyển đổi mục đích sử dụng đất, tầng đất mặt đang bị lãng phí, hoặc bị mất đi vĩnh viễn. Mặc dù trong các hồ sơ giao đất đều có phương án sử dụng tầng đất mặt, nhưng việc thực hiện phương án này như thế nào lại chưa được sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ của các cơ quan chức năng. Nghị định của Chính phủ đã quy định rõ, độ sâu tầng đất mặt phải bóc tách tối thiểu từ 20cm, tính từ mặt ruộng, nhưng tại không ít dự án, việc bóc tách này chỉ được thực hiện qua loa, thậm chí san lấp luôn trên mặt ruộng.
Ở nhiều dự án, diện tích phải bóc tách lên đến hàng trăm ha, có nghĩa là khối lượng đất bóc tách lên đến hàng trăm nghìn mét khối, nhưng khi được hỏi, khối lượng đất mặt đó để đâu, chủ đầu tư hoặc đơn vị thi công không chỉ ra được. Đối với phần đất mặt được bóc tách, nhìn chung chưa được tái sử dụng hiệu quả cho sản xuất nông nghiệp.
Nên chăng, cần có quy định bắt buộc người được giao đất phải có phương án tái sử dụng tầng đất mặt thật sự hiệu quả (chẳng hạn như đưa sang các khu vực khác để tiếp tục phục vụ trồng trọt), mới được phép chuyển đổi. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm kiểm tra, giám sát của các cơ quan chức năng đối với việc bóc tách, sử dụng tầng đất mặt, để tránh lãng phí nguồn tài nguyên quý giá này.
Hà Vy