Trong bài toán tăng trưởng cao, năng lượng không chỉ là đầu vào của nền kinh tế mà còn là một trong những yếu tố quyết định dư địa phát triển. Khi nhu cầu điện và năng lượng tiếp tục tăng, mỗi kWh tiết kiệm được không đơn thuần là một phần tiêu thụ giảm đi, mà có thể trở thành nguồn lực cho sản xuất, đầu tư và đổi mới.
Từ chủ trương, chính sách của Chính phủ đến cách doanh nghiệp, địa phương thay đổi cách sử dụng năng lượng, một cuộc chuyển dịch đang diễn ra: giảm tiêu hao, tối ưu phụ tải, đầu tư công nghệ, nâng hiệu suất và từng bước chuyển sang các nguồn năng lượng sạch hơn.
Với tuyến bài “Khi từng kWh tiết kiệm góp phần trở thành động lực cho tăng trưởng hai con số”, Dân trí đi từ chính sách đến thực tiễn, từ những con số tiết kiệm đến câu chuyện của doanh nghiệp tiên phong, đồng thời nhận diện các điểm nghẽn cần tháo gỡ cùng các giải pháp phù hợp. Tuyến bài hướng tới thông điệp cốt lõi: Làm thế nào để mỗi đơn vị năng lượng được sử dụng hiệu quả nhất và thực sự trở thành một đơn vị giá trị cho nền kinh tế.
Ngày 26/5, hệ thống điện quốc gia ghi nhận công suất cực đại 58.103MW, tăng 5,7% so với kỷ lục năm 2025. Sản lượng điện tiêu thụ trong ngày đạt 1,212 tỷ kWh, cao hơn 9,1% so với mức cao nhất năm trước.
Riêng miền Bắc, công suất cực đại lên 29.716MW, sản lượng điện tiêu thụ tăng hơn 25% so với cùng kỳ.
Những con số trên cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống điện khi nền kinh tế tăng trưởng, trong khi nắng nóng cực đoan và những loại phụ tải mới như trung tâm dữ liệu, xe điện, hạ tầng sạc tiếp tục xuất hiện.
Nhu cầu năng lượng ngày càng tăng đặt ra yêu cầu sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả hơn để phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế (Ảnh: Nam Anh).
Tại cuộc họp về cung ứng điện cuối tháng 6, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng xác định bảo đảm đủ điện cho nền kinh tế và đời sống là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. Cùng với phát triển nguồn, lưới điện, ông nhấn mạnh tiết kiệm năng lượng và quản lý phụ tải là "vấn đề lớn, cần được triển khai quyết liệt hơn".
Bài toán đặt ra không chỉ là làm thế nào sản xuất thêm điện, mà còn là sử dụng hiệu quả hơn lượng năng lượng đã có.
Tiềm năng còn lớn, điểm nghẽn nằm ở đâu?
Ông Hoàng Việt Dũng, Phó Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh, Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), cho biết công nghiệp hiện chiếm trên 50% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của cả nước.
Một bộ phận doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, vẫn sử dụng dây chuyền, máy móc có tuổi đời cao, hiệu suất thấp, mức tiêu hao năng lượng có thể cao hơn 15-25% so với công nghệ hiện đại tương đương.
Điểm nghẽn không chỉ nằm ở công nghệ. Theo ông Dũng, không ít doanh nghiệp vẫn coi năng lượng là một khoản chi phí cố định thay vì yếu tố có thể tối ưu để nâng cao hiệu quả hoạt động. Tại một số cơ sở, vị trí người quản lý năng lượng còn mang tính kiêm nhiệm, thiếu chuyên môn sâu.
Theo ông Hoàng Việt Dũng, một số lĩnh vực tại Việt Nam vẫn có mức tiêu hao năng lượng cao, cho thấy dư địa tiết kiệm còn đáng kể (Ảnh: Bộ Công Thương).
Trong khi đó, đổi mới dây chuyền, thiết bị hiệu suất cao cần vốn đầu tư ban đầu lớn. Các cơ chế ưu đãi còn hạn chế và ngân hàng chưa có nhiều sản phẩm tín dụng riêng cho lĩnh vực này.
Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam, cho biết tùy phân ngành, công nghiệp còn tiềm năng tiết kiệm khoảng 10-15%, thậm chí một số ngành trên 20%. Với khách sạn, văn phòng, trung tâm thương mại, nhà ga, sân bay và nhiều công trình công cộng, tiềm năng có thể đạt 35-40%.
Theo ông, phần lớn doanh nghiệp thời gian qua mới tập trung vào những giải pháp riêng lẻ như thay hệ thống chiếu sáng, lắp biến tần hoặc nâng cấp từng thiết bị. Giai đoạn tới cần chuyển sang tối ưu toàn bộ hệ thống thông qua số hóa, tự động hóa, giám sát và quản lý năng lượng theo thời gian thực.
Như vậy, để biến tiềm năng thành lượng điện thực sự tiết kiệm được, không thể chỉ yêu cầu doanh nghiệp "nâng cao ý thức". Những rào cản về vốn, công nghệ, nhân lực và cơ chế thực thi cũng cần được tháo gỡ.
Hành trình của một kWh không bị lãng phí
Kế hoạch hành động thực hiện Chỉ thị 09 của Thủ tướng đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm tiêu hao năng lượng trên một đơn vị GDP khoảng 1-1,5% mỗi năm; các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm tiết kiệm điện tối thiểu 3%/năm và 100% nhóm này thực hiện kiểm toán, áp dụng hệ thống quản lý năng lượng.
Vấn đề còn lại là chuyển những mục tiêu này thành hành động có thể đo đếm. Với Nhà nước, bên cạnh kiểm tra việc thực hiện quy định tại các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, một nhiệm vụ quan trọng là tháo gỡ bài toán vốn.
Bên cạnh vấn đề liên quan đến sửa luật, cần thúc đẩy thị trường doanh nghiệp dịch vụ năng lượng (ESCO). Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng thư ký Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, ESCO có thể hỗ trợ doanh nghiệp từ tư vấn, thiết kế đến đầu tư, triển khai dự án. Mô hình này giúp doanh nghiệp không phải tự bỏ toàn bộ vốn ban đầu và có thể tập trung nguồn lực vào hoạt động sản xuất chính.
Một yêu cầu khác là không để kiểm toán năng lượng chỉ dừng lại ở báo cáo. Sau khi nhận diện phần năng lượng lãng phí, doanh nghiệp cần xác định giải pháp nào phải thực hiện, mức đầu tư, thời gian hoàn vốn và kết quả tiết giảm sau đầu tư.
Tiết kiệm năng lượng cần được chuyển từ mục tiêu, chính sách thành những hành động cụ thể của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân (Ảnh: Nam Anh).
Với doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng cần trở thành một phần của quản trị sản xuất. Thay vì chỉ nhìn tổng hóa đơn điện cuối tháng, doanh nghiệp có thể đo đếm tới những dây chuyền, thiết bị tiêu thụ lớn, đưa mức tiêu hao vào chỉ tiêu quản trị và xếp các giải pháp theo chi phí, hiệu quả, thời gian hoàn vốn.
Không phải giải pháp nào cũng cần khoản đầu tư lớn. Điều chỉnh lịch sản xuất, tối ưu hệ thống điều hòa, động cơ, khí nén hay xử lý thất thoát có thể được thực hiện trước; những dự án đổi mới công nghệ lớn được đưa vào kế hoạch đầu tư dài hơn.
Dịch chuyển phụ tải cũng là giải pháp có thể triển khai ngay. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân từng đề nghị doanh nghiệp, cơ quan Nhà nước và các cơ sở sử dụng điện lớn tính toán điều chỉnh thời gian hoạt động, hạn chế phụ tải vào giờ cao điểm.
Với người dân, tiết kiệm không đồng nghĩa với cắt giảm nhu cầu một cách cơ học. Lựa chọn thiết bị hiệu suất cao, cài đặt điều hòa hợp lý, tắt thiết bị không sử dụng hay chuyển máy giặt, máy sấy khỏi giờ cao điểm đều trực tiếp giảm hóa đơn và góp phần giảm áp lực cho hệ thống.
Từ nhà máy đến mỗi gia đình, điểm chung là chuyển từ "được vận động tiết kiệm" sang "chủ động quản lý năng lượng".
Một kWh không bị lãng phí là một kWh doanh nghiệp không phải đưa vào giá thành, người dân không phải trả trên hóa đơn và hệ thống điện không phải tìm cách đáp ứng trong thời điểm căng thẳng.