Nếu không có giải pháp kịp thời, bức tranh lao động toàn cầu trong những thập niên tới sẽ xuất hiện khoảng trống đáng lo ngại khi hàng trăm triệu thanh niên tại các nước đang phát triển không tìm được việc làm.
Cuộc khủng hoảng việc làm ở giới trẻ đang lan rộng ra nhiều khu vực trên thế giới, trở thành bài toán kinh tế-xã hội cấp bách mà các nước cần sớm tìm được lời giải. Tổng Giám đốc Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) Alexander De Croo cho biết, trong 15 năm tới, sẽ có khoảng 1,2 tỷ thanh niên tốt nghiệp và gia nhập thị trường lao động.
Tuy nhiên, theo xu hướng phát triển kinh tế hiện nay, thế giới chỉ có thể tạo ra 400 triệu việc làm mới, đồng nghĩa với việc 800 triệu thanh niên sẽ rơi vào cảnh thất nghiệp. Dự báo u ám này khiến nhiều chuyên gia bày tỏ lo ngại về nguy cơ xảy ra “kỷ băng hà” trên thị trường việc làm.
Tại các nền kinh tế đang phát triển, thách thức không chỉ nằm ở tỷ lệ thất nghiệp mà còn ở chất lượng việc làm. Do không thể kéo dài thời gian tìm việc, nhiều người trẻ buộc phải chấp nhận công việc phi chính thức hoặc thiếu ổn định.
Theo nghiên cứu của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), gần 90% số lao động từ 15 đến 29 tuổi tại các quốc gia thu nhập thấp và thu nhập trung bình thấp đang làm việc trong khu vực phi chính thức. Thực trạng này tạo ra bức tường ngăn cách giới trẻ với cơ hội có được nguồn thu nhập ổn định, triển vọng phát triển sự nghiệp và khả năng tiếp cận hệ thống an sinh xã hội.
Tăng trưởng kinh tế chậm lại, căng thẳng địa chính trị gia tăng và tốc độ thay đổi nhanh chóng của công nghệ là những “hòn đá tảng” đang cùng lúc gây sức ép lên thị trường việc làm. Trong đó, nút thắt lớn nhất nằm ở chỗ các nền kinh tế thiếu động lực tăng trưởng, khiến số lượng việc làm không đáp ứng được nhu cầu của giới trẻ.
Chủ tịch Nhóm Ngân hàng Thế giới Ajay Banga mô tả sự mất cân bằng này là một cuộc khủng hoảng đa chiều, kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Theo đó, thất nghiệp trong giới trẻ không chỉ là một thách thức về mặt kinh tế khi gây lãng phí nguồn nhân lực, giảm năng suất lao động, mà có thể kéo theo những bất ổn về mặt xã hội, gây áp lực lên hệ thống an sinh và làm gia tăng dòng người di cư bất hợp pháp.
Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng là yếu tố cần được tính đến. Những thay đổi của công nghệ, nhất là sự phát triển nhanh chóng của AI, đang góp phần định hình lại thị trường việc làm.
Tổng Giám đốc Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva ví von AI như một “cơn sóng thần di chuyển chậm”, đang từng bước tác động đến bức tranh lao động toàn cầu, trong đó người trẻ mới tốt nghiệp là nhóm có nguy cơ chịu ảnh hưởng nặng nề hơn cả.
Với kinh nghiệm ít ỏi, người mới gia nhập thị trường lao động thường bắt đầu sự nghiệp với những công việc mang tính lặp đi lặp lại, đòi hỏi kỹ năng ở mức trung bình như nhân viên nhập liệu, thu ngân, quản lý hành chính... Khi AI được ứng dụng ngày càng rộng rãi, các vị trí công việc này dần bị thay thế bởi AI, qua đó thu hẹp cơ hội tìm kiếm việc làm của giới trẻ.
Theo một nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), AI đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong cơ cấu việc làm nhưng hiện không phải yếu tố gây ra làn sóng thất nghiệp quy mô lớn như nhiều dự báo được đưa ra trước đây.
Thách thức đặt ra hiện nay không nằm ở việc AI thay thế con người, mà ở khả năng thích ứng của lực lượng lao động trước những thay đổi về kỹ năng và mô hình tuyển dụng. Trong bối cảnh đó, đầu tư cho học tập suốt đời, nâng cao năng lực thích ứng chính là “chìa khóa” để người lao động, nhất là thế hệ trẻ, hạn chế rủi ro và tận dụng được cơ hội mà quá trình chuyển đổi số mang lại.
Mở rộng cơ hội việc làm cho giới trẻ là yêu cầu cấp thiết để ổn định đời sống xã hội, cũng là khoản đầu tư quan trọng hàng đầu đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. ILO kêu gọi các chính phủ và doanh nghiệp tăng cường đầu tư để tạo thêm việc làm, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đồng thời hỗ trợ giới trẻ chuyển tiếp thuận lợi hơn từ nhà trường sang thị trường lao động. Chỉ khi đó, những khoảng trống trong bức tranh việc làm toàn cầu mới được khỏa lấp.
NGUYỄN HÀ