Thanh niên trước những động lực mới của khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo

Hôm nay (15.10), Thủ tướng Chính phủ sẽ đối thoại với thanh niên. Chủ đề buổi đối thoại cũng đặt trọng tâm vào vấn đề: "Phát huy vai trò thanh niên Việt Nam trong khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và tạo việc làm".

Tạo niềm tin và động lực rất lớn cho thế hệ trẻ dấn thân

Thạc sĩ Lê Nhật Quang, Phó giám đốc Trung tâm chuyển đổi số ĐH Quốc gia TP.HCM, Giám đốc Trung tâm khởi nghiệp đổi mới sáng tạo ĐH Quốc gia TP.HCM, cho rằng chủ đề chương trình Thủ tướng Chính phủ đối thoại với thanh niên năm nay mang tính thời sự, thực chất và có ý nghĩa chiến lược quan trọng.

Theo ông Quang, đổi mới sáng tạo là động lực tăng trưởng cốt lõi. Khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo không đơn thuần là việc mở một cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ hay chạy theo phong trào, mà là động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua việc ứng dụng công nghệ và mô hình kinh doanh mới vào các hình thái nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh và dịch vụ.

ẢNH: NỮ VƯƠNG

Ông Quang cũng cho rằng chủ đề đối thoại đúng và trúng mối quan tâm hàng đầu của thanh niên. "Đây chính là những vấn đề sát sườn mà cộng đồng khởi nghiệp trẻ đang trăn trở. Các start-up trẻ hiện nay không dừng lại ở ý tưởng trên giấy hay thành tích tại các cuộc thi, mà đối mặt trực tiếp với bài toán sinh tồn, làm sao để tăng trưởng doanh thu, mở rộng quy mô, thương mại hóa sản phẩm, tiếp cận thị trường và gọi vốn đầu tư".

Không chỉ đặt nhiều kỳ vọng, PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, quyền Viện trưởng Viện Phát triển chính sách và năng lực lãnh đạo ĐH Quốc gia TP.HCM, khẳng định việc lựa chọn chủ đề buổi đối thoại gửi đi một thông điệp quan trọng: "Trong giai đoạn phát triển mới, thanh niên không chỉ là lực lượng thụ hưởng thành quả phát triển mà phải trở thành chủ thể kiến tạo những động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế".

PGS-TS Trần Tình cho rằng sứ mệnh của thanh niên hôm nay không chỉ là tìm kiếm việc làm cho bản thân mà còn phải có khát vọng tạo ra sản phẩm mới, doanh nghiệp mới, ngành nghề mới và việc làm cho xã hội. Đó chính là đóng góp thiết thực của thế hệ trẻ vào việc thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số và khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045.

Tuy nhiên, theo PGS-TS Trần Tình, khoảng cách giữa khát vọng khởi nghiệp và khả năng hiện thực hóa khát vọng vẫn là một điểm nghẽn lớn. Nhiều người trẻ có ý tưởng sáng tạo nhưng thiếu điều kiện để phát triển thành sản phẩm thương mại, doanh nghiệp có sức cạnh tranh và việc làm bền vững.

Vì vậy, PGS-TS Trần Tình cho rằng chủ đề đối thoại không chỉ đặt ra yêu cầu đối với thanh niên mà còn là trách nhiệm của cả hệ sinh thái. Nhà nước phải kiến tạo thể chế thuận lợi; trường đại học phát triển năng lực sáng tạo, khởi nghiệp; doanh nghiệp mở rộng cơ hội hợp tác; còn thanh niên phải chủ động nâng cao tri thức, bản lĩnh và năng lực thực thi.

ẢNH: NỮ VƯƠNG

Với một người đã dành 14 năm theo đuổi con đường khởi nghiệp, anh Trần Tài, người sáng lập và Giám đốc Công ty TNHH nấm sinh học Việt Nam (Vinabiomush), cảm nhận rằng việc đặt khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo trong mối liên hệ với tăng trưởng và việc làm rất sát với thực tế. Anh Tài kỳ vọng: "Những chia sẻ tại chương trình đối thoại sẽ góp phần hình thành các giải pháp cụ thể, dễ tiếp cận, để người trẻ có điều kiện thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm và tìm được thị trường. Khi doanh nghiệp đứng vững, chúng tôi mới có thể tạo thêm việc làm và đóng góp lâu dài cho địa phương".

Sự hội tụ của các động lực mới

Bối cảnh công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và các mô hình kinh doanh mới phát triển nhanh, mở ra không ít cơ hội và động lực mới cho khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo.

PGS-TS Trần Tình cho rằng thanh niên Việt Nam đang đứng trước những cơ hội lớn từ sự hội tụ của 3 động lực mới: thể chế phát triển mới; công nghệ mới; không gian thị trường mới.

Các chủ trương, chính sách lớn như Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân; cùng Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo năm 2026 đang tạo nền tảng chính sách thuận lợi hơn cho hoạt động khởi nghiệp.

ẢNH: NỮ VƯƠNG

Theo PGS-TS Trần Tình, điểm mới quan trọng là sự chuyển đổi tư duy từ quản lý sang kiến tạo phát triển, từ hạn chế rủi ro sang chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong đổi mới sáng tạo, qua đó mở rộng không gian thử nghiệm ý tưởng và mô hình kinh doanh mới.

Động lực tiếp theo là AI, điện toán đám mây, thương mại điện tử và các nền tảng số đang làm giảm đáng kể chi phí khởi nghiệp, nâng cao năng suất và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Kế đến là động lực từ sự mở rộng không gian thị trường. PGS-TS Trần Tình cho rằng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và hội nhập quốc tế đang hình thành nhiều nhu cầu mới về sản phẩm, công nghệ và dịch vụ. Cơ hội mở ra trong các lĩnh vực như nông nghiệp công nghệ cao, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, logistics thông minh, công nghiệp sáng tạo, năng lượng sạch và bảo vệ môi trường. Đặc biệt, liên kết giữa đại học và doanh nghiệp tạo điều kiện để thanh niên tham gia thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm vào thị trường.

Qua thực tiễn đồng hành và ươm tạo hàng trăm dự án khởi nghiệp trẻ, ông Lê Nhật Quang nhận thấy 3 chuyển biến nền tảng. Đầu tiên là thay đổi về tư duy. Theo ông Quang, thanh niên ngày càng nhìn nhận khởi nghiệp là quá trình giải quyết các vấn đề thực tiễn của xã hội và tạo ra giá trị cho cộng đồng, thay vì chỉ hướng đến lợi nhuận ngắn hạn. Cùng với đó là việc hình thành tinh thần doanh nhân sớm. Tinh thần khởi nghiệp và tư duy đổi mới sáng tạo được tích hợp và lan tỏa ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Không nên chỉ dừng lại ở việc khuyến khích thành lập doanh nghiệp

Hành trình khởi nghiệp của anh Trịnh Tuấn Kiệt, Giám đốc Công ty TNHH sản xuất thương mại dịch vụ Tây Nguyên Xanh, bắt đầu từ mong muốn tạo ra giá trị cao hơn cho sức lao động của người nông dân trồng cà phê, đồng thời phát triển những sản phẩm chất lượng, mang bản sắc riêng của vùng đất Tây nguyên.

Trong quá trình khởi nghiệp, anh Tuấn Kiệt nhận thấy cơ hội lớn nhất hiện nay là sự phát triển của công nghệ số, mạng xã hội và thương mại điện tử. Những công cụ này giúp doanh nghiệp nhỏ quảng bá thương hiệu, tiếp cận khách hàng và mở rộng thị trường với chi phí phù hợp hơn.

Tuy nhiên, thách thức cũng rất lớn khi nguồn lực về vốn, nhân sự và kinh nghiệm quản trị còn hạn chế, trong khi thị trường thay đổi nhanh và cạnh tranh ngày càng cao. Doanh nghiệp phải liên tục cải tiến chất lượng, ứng dụng công nghệ và tìm kiếm đầu ra ổn định.

Anh Tuấn Kiệt đề xuất Chính phủ cần tăng cường tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, hỗ trợ ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, đào tạo kỹ năng quản trị và kết nối thị trường. Đặc biệt, cần quan tâm đến thanh niên khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp, chế biến nông sản và phát triển đặc sản địa phương, bởi đây là những lĩnh vực có tiềm năng tạo giá trị gia tăng và việc làm tại chỗ.

"Theo tôi, hỗ trợ khởi nghiệp không nên chỉ dừng ở việc khuyến khích thành lập doanh nghiệp, mà cần giúp doanh nghiệp có đầu ra, duy trì hoạt động và tạo việc làm bền vững. Khi doanh nghiệp trẻ có điều kiện phát triển, chúng tôi sẽ có thêm cơ hội nâng cao giá trị nông sản, cải thiện thu nhập cho người nông dân và đóng góp thiết thực vào tăng trưởng kinh tế đất nước", anh Tuấn Kiệt kỳ vọng.

Với anh Trần Tài, khó khăn lớn nhất là bảo đảm nguồn lực để hoàn thiện sản phẩm và đưa sản phẩm ra thị trường. Trong đó, vốn và thị trường gắn chặt với nhau: muốn có sản phẩm tốt phải đầu tư, nhưng muốn duy trì đầu tư thì sản phẩm phải bán được và có dòng tiền.

"Cú hích" bứt phá cho hệ sinh thái khởi nghiệp

Để sức sáng tạo và tinh thần khởi nghiệp của thanh niên thực sự chuyển hóa thành sản phẩm, doanh nghiệp, việc làm và đóng góp cho tăng trưởng, PGS-TS Trần Tình cho rằng điều này đòi hỏi nỗ lực từ chính thanh niên và sự đồng hành của cả hệ sinh thái khởi nghiệp.

Theo đó, thanh niên cần bắt đầu từ khát vọng đóng góp và nhận diện đúng giá trị cốt lõi của bản thân. Khởi nghiệp bền vững phải xuất phát từ việc phát hiện vấn đề thực tiễn và tạo ra giải pháp có giá trị. Trường đại học phải chuyển từ chủ yếu truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực sáng tạo và khởi nghiệp. Đại học cần trở thành nơi hình thành ý tưởng, phát triển công nghệ, ươm tạo doanh nghiệp và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nhà nước phải chuyển từ hỗ trợ phong trào sang kiến tạo hệ sinh thái khởi nghiệp thực chất.

Nếu chọn một nút thắt trọng tâm nhất để đưa lên bàn đối thoại nhằm tạo ra "cú hích" bứt phá cho toàn bộ hệ sinh thái khởi nghiệp, ông Quang đề xuất việc hoàn thiện thể chế đột phá về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và quỹ đầu tư mạo hiểm/vốn mồi công - tư cho start-up.

Theo ông Quang, một trong các khía cạnh cấp thiết là khung pháp lý thử nghiệm và chính sách miễn trừ trách nhiệm do rủi ro khách quan. Các start-up công nghệ thường phát triển nhanh hơn quy định pháp luật hiện hành. Nếu thiếu cơ chế thử nghiệm linh hoạt và chính sách an toàn pháp lý cho người thử nghiệm, start-up sẽ e ngại rủi ro hoặc không thể đưa sản phẩm mới ra thị trường.

Bên cạnh đó, theo ông Quang, giai đoạn vốn mồi là "thung lũng chết" của các start-up trẻ do thiếu tài sản thế chấp để vay ngân hàng. Cần có cơ chế dùng nguồn vốn ngân sách nhà nước làm đòn bẩy (mô hình matching fund/chấp nhận rủi ro đầu tư) để thu hút và kích hoạt dòng vốn đầu tư mạo hiểm từ khu vực tư nhân.

Kế đến, ông Quang đề xuất về cơ chế cho phép hình thành doanh nghiệp Spin-off (doanh nghiệp khởi nguồn) từ đại học. Cần hướng dẫn cụ thể về việc sử dụng tài sản trí tuệ, cơ sở vật chất phòng thí nghiệm tại các trường đại học công lập để góp vốn thành lập doanh nghiệp Spin-off, giúp giải phóng thương mại hóa các kết quả nghiên cứu khoa học ra thị trường.

"Gỡ được điểm nghẽn thể chế và dòng vốn mồi này sẽ giúp thanh niên Việt Nam tự tin biến tri thức thành năng lực cạnh tranh thực chất cho đất nước", ông Quang nhận định.