Khi con số được coi trọng hơn năng lực thật, thành tích có thể tăng nhưng chất lượng giáo dục chưa chắc tiến bộ.
Quyết định số 2758/QĐ-BGDĐT ngày 18.9.2026 về xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất, cùng Công văn số 7314/BGDĐT-GDĐH ngày 16.10.2026 về nhiệm vụ năm học 2026 - 2027, đều hướng tới chấn chỉnh bệnh thành tích. Bộ GD-ĐT yêu cầu "dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật"; các trường đại học phải kiểm soát lạm phát điểm số, không hạ chuẩn đầu ra, không áp đặt tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp giỏi, xuất sắc để làm đẹp kết quả.
Đó không chỉ là yêu cầu siết kỷ cương, mà còn nhắc lại mục tiêu giáo dục: điểm số và văn bằng phải phản ánh năng lực, không thể thay thế năng lực.
Điểm số, giải thưởng và tỷ lệ tốt nghiệp vẫn cần thiết để ghi nhận nỗ lực, nhưng chỉ đáng tin khi phản ánh việc dạy, học và kiểm tra, đánh giá nghiêm túc. Nếu thành căn cứ duy nhất để đánh giá chất lượng, những gì dễ đếm sẽ lấn át điều đáng quý. Giáo dục không thể chỉ hỏi học sinh (HS) đạt bao nhiêu điểm, mà còn phải hỏi các em hiểu gì, làm được gì và trở thành người như thế nào.
Bệnh thành tích không chỉ bắt đầu từ gian dối có chủ ý mà còn nảy sinh từ cách đánh giá phiến diện, chỉ tiêu thiếu hợp lý và tâm lý chiều theo kỳ vọng. Học bạ, bảng điểm đẹp chưa chắc chứng minh kiến thức vững; bằng xuất sắc cũng không tự động bảo đảm năng lực làm việc xuất sắc.
Vì vậy, yêu cầu các trường đại học phân tích phổ điểm theo ngành, khóa học và hình thức đào tạo; đối chiếu chuẩn đầu ra với phản hồi doanh nghiệp; kiểm tra bài thi, đồ án, luận văn là cần thiết. Không áp đặt tỷ lệ tốt nghiệp giỏi, xuất sắc cũng là nguyên tắc căn bản: người học đạt danh hiệu bằng thực lực, không phải vì trường cần con số đẹp. Tinh thần ấy phải xuyên suốt từ phổ thông đến đại học. Không thể đòi hỏi văn bằng phản ánh đúng năng lực nếu ở các cấp học trước, tỷ lệ HS giỏi và kết quả thi vẫn được xem là thước đo quyết định.
Con người là thước đo cuối cùng của giáo dục. HS điểm cao nhưng thiếu trung thực, không biết hợp tác hoặc không vận dụng được kiến thức vào cuộc sống thì thành tích chưa trọn vẹn. HS chưa nổi bật về điểm số nhưng biết vượt khó, tự học, tôn trọng người khác và tiến bộ từng ngày cũng đạt những kết quả đáng quý. Điều đó không có nghĩa hạ thấp kiến thức, kỷ luật hay yêu cầu học thuật. Giáo dục thực chất phải giúp người học có tri thức vững, năng lực vận dụng, nhân cách tốt và khát vọng vươn lên.
Đánh giá chất lượng phải xem người học hiểu kiến thức, biết suy nghĩ độc lập, giải quyết vấn đề, tự học, sống trung thực và có trách nhiệm hay không. Những phẩm chất ấy khó gói trong một con số, nhưng phải hiện diện trong dạy học, kiểm tra và văn hóa nhà trường.
Đổi mới đánh giá không có nghĩa bỏ chuẩn đầu ra, kỳ thi hay tiêu chí chất lượng. Giáo dục cần chuẩn mực rõ ràng, công cụ đáng tin cậy và trách nhiệm giải trình. Điều cần loại bỏ là tuyệt đối hóa vài chỉ số, biến chúng thành đích thi đua, hoặc nhân danh phát triển toàn diện để xem nhẹ kiến thức và kỷ luật.
Nền giáo dục thành công không phải nơi có nhiều bảng thành tích đẹp nhất, mà là nơi người học bước vào đời với tri thức, nhân cách, năng lực sáng tạo và trách nhiệm xã hội. Khi học thật tạo nên năng lực thật, dạy thật tạo nên tiến bộ thật thì thành tích mới có giá trị thật.