Tháp cổ Bình Thạnh nghìn năm ở Tây Ninh có gì đặc biệt? - Thanh Niên

Trải qua hơn một nghìn năm mưa nắng, công trình tháp cổ Bình Thạnh, dấu tích văn hóa Óc Eo tại tỉnh Tây Ninh, vẫn gần như nguyên vẹn.

Dấu ấn văn hóa Óc Eo ở hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông

Tháp cổ Bình Thạnh tọa lạc tại vị trí cách Cửa khẩu quốc tế Mộc Bài khoảng 10 km (thuộc ấp Bình Phú, của xã biên giới Phước Chỉ, tỉnh Tây Ninh). Tháp nằm bên hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông, giữa vùng đồng bằng trù phú. Trong khu vực tháp có nhiều cây sứ trắng và cây lớn tỏa bóng mát quanh năm.

Theo các tài liệu khảo cổ, tháp cổ Bình Thạnh được xây dựng khoảng thế kỷ 8 - 9, vào giai đoạn hậu kỳ văn hóa Óc Eo. Công trình được các nhà khảo cổ người Pháp nghiên cứu, công bố từ cuối thế kỷ 19, cùng thời với tháp Chóp Mạt ở xã Thạnh Bình, tỉnh Tây Ninh.

Dưới thời Pháp thuộc, tháp Bình Thạnh từng được tu sửa. Ngày 23.7.1993, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng tháp Bình Thạnh là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Năm 1998, công trình tiếp tục được trùng tu theo nguyên bản kiến trúc, từ đó đến nay cơ bản giữ được hình dáng vốn có.

Cùng với tháp Chóp Mạt, tháp Bình Thạnh là một trong những dấu tích kiến trúc Óc Eo còn lại ở Tây Ninh và khu vực Đông Nam Bộ. Vị trí gần sông Vàm Cỏ Đông cũng phù hợp với đặc điểm cư trú của cư dân Óc Eo xưa, vốn thường lựa chọn các tuyến sông lớn làm không gian sinh sống và giao thương.

Sự tồn tại của hai ngôi tháp cho thấy vùng đất này từng có đời sống cư trú, tín ngưỡng và giao thương đáng kể trong lịch sử.

Độc đáo kỹ thuật xây dựng và dấu ấn tín ngưỡng

Lối vào tháp Bình Thạnh được lát bằng gạch nung. Hai bên còn dấu tích những trụ gạch, được cho là thuộc các hạng mục phụ trợ của công trình xưa.

Theo tư liệu khảo cổ, quần thể tháp Bình Thạnh nguyên gốc gồm 3 ngôi tháp. Qua hơn một nghìn năm, chỉ một tháp còn giữ được dáng vẻ tương đối nguyên vẹn.

Tháp cao khoảng 10,2 m, xây trên nền vuông, mỗi cạnh khoảng 5 m. Bốn mặt quay về bốn hướng đông, tây, nam, bắc. Cửa chính nhô ra ở phía đông, rộng khoảng 1 m, cao khoảng 2 m; ba mặt còn lại là cửa giả.

Phía trên cửa chính là một phiến đá chạm nổi hình hoa cúc cách điệu, hai bên có phù điêu hình người chắp tay trong những khung vòm cong. Các mảng trang trí được bao quanh bởi hoa văn dây lá cuộn đối xứng.

Các họa tiết trên tháp không chỉ có giá trị trang trí mà còn phản ánh dấu ấn tín ngưỡng của cư dân xưa. Hình người chắp tay có thể liên quan đến nghi thức cầu nguyện trong Bà-la-môn giáo; một số họa tiết được cho là mang biểu tượng của tín ngưỡng Ấn Độ cổ đại.

Những dấu tích này cho thấy ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đối với cư dân Óc Eo, đồng thời phản ánh quá trình tiếp biến và bản địa hóa các yếu tố văn hóa ngoại lai ở vùng đất Nam bộ cổ.

Càng lên cao, các lớp mái thu nhỏ dần, tạo nên dáng tháp thanh thoát. Bên trong là không gian khá tối, với bàn thờ đá đặt ở trung tâm và những hốc tường nhỏ hai bên.

Nhìn từ dưới lên, các lớp gạch được xếp thu nhỏ dần về phía đỉnh, tạo thành một khoảng rỗng hình vuông. Cấu trúc này là một đặc điểm đáng chú ý trong kỹ thuật xây dựng tháp gạch cổ ở khu vực Nam bộ.

Một trong những điều khiến tháp Bình Thạnh đặc biệt là kỹ thuật xây dựng bằng gạch nung. Các viên gạch được xếp khít, gần như không để lộ mạch vữa, tạo nên một khối kiến trúc bền vững qua hàng nghìn năm.

Cách liên kết gạch của các tháp cổ Nam bộ đến nay vẫn là vấn đề được giới nghiên cứu quan tâm. Có nhiều giả thuyết về vật liệu kết dính và phương pháp xây dựng, nhưng chưa có lời giải thích hoàn toàn thống nhất.

Dù còn những câu hỏi chưa được giải đáp, sự bền vững của công trình sau hơn một thiên niên kỷ vẫn cho thấy trình độ chế tác vật liệu và kỹ thuật xây dựng đáng nể của cư dân cổ.

Những đường nét chạm khắc còn lại trên thân tháp, từ hoa văn đến hình người, giúp hình dung phần nào một không gian kiến trúc gắn với tín ngưỡng từng tồn tại ở vùng đất này.

Hướng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, khu di tích tháp cổ Bình Thạnh hiện được bố trí người trông coi, bảo vệ và hướng dẫn khách tham quan. Tuy nhiên, lượng khách đến đây vẫn khá khiêm tốn, phần lớn du khách đến Tây Ninh còn quen thuộc với tháp Chóp Mạt hơn.

Ngành văn hóa và du lịch tỉnh đang nghiên cứu kết nối tháp Bình Thạnh với các điểm đến lân cận như Cửa khẩu quốc tế Mộc Bài và hệ thống di tích dọc sông Vàm Cỏ Đông.

Việc kết nối các điểm đến, đồng thời tăng cường giới thiệu giá trị lịch sử, kiến trúc của di tích có thể giúp tháp Bình Thạnh được nhiều người biết đến hơn, qua đó góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của một dấu tích văn hóa Óc Eo ở Nam bộ.