Ngày 4/10, những nội dung cuối cùng của môn cưỡi ngựa khép lại Asiad 20 tại Aichi-Nagoya (Nhật Bản), đồng thời xác định thứ hạng chung cuộc của các đoàn. Việt Nam kết thúc đại hội ở vị trí thứ 20 với 3 HCV, 3 HCB và 19 HCĐ, tổng cộng 25 huy chương.
Trước đó một ngày, khi các VĐV Việt Nam đã hoàn thành toàn bộ chương trình thi đấu, đoàn tạm đứng thứ 19. Tuy nhiên, HCV môn cưỡi ngựa của Ramzy Hamad giúp Saudi Arabia cải thiện vị trí trong ngày thi đấu cuối, khiến Việt Nam lùi xuống hạng 20. Dù vậy, đoàn vẫn hoàn thành mục tiêu phấn đấu nằm trong tốp 20 châu Á.
Điều chưa đạt được nằm ở mục tiêu quan trọng hơn: số HCV. Trước ngày lên đường, thể thao Việt Nam đặt kỳ vọng giành ít nhất 4 HCV. Kết quả cuối cùng dừng lại ở con số 3, bằng Asiad 19 tại Hàng Châu nhưng ít hơn 2 HCB nếu tính tổng số lượng. Tại kỳ đại hội năm 2023, Việt Nam giành 3 HCV, 5 HCB, 19 HCĐ và xếp thứ 21.
Nhìn từ thứ hạng, Việt Nam đã tiến một bậc. Nhưng nếu nhìn vào chất lượng thành tích và khả năng tranh chấp HCV, Asiad 20 chưa tạo ra một bước tiến đủ rõ ràng.
Cầu mây gánh hai phần ba số HCV
Ba tấm HCV của Việt Nam tại Nhật Bản chỉ đến từ hai môn: karate và cầu mây.
Karate mở hàng HCV với chức vô địch kata đồng đội nữ của Nguyễn Ngọc Trâm, Bùi Ngọc Nhi và Hoàng Thị Thu Uyên. Đây tiếp tục là nội dung duy trì được vị thế hàng đầu châu Á của karate Việt Nam sau chức vô địch tại Hàng Châu ba năm trước.
Hai tấm HCV còn lại đều thuộc về cầu mây nữ. Ở nội dung đôi nữ, Nguyễn Thị Thu Trang, Lê Thị Hồng Liên và Nguyễn Thị Khánh Ly đưa cầu mây Việt Nam trở lại ngôi cao nhất Asiad ở nội dung này. Đến ngày 3/10, đội 4 nữ tiếp tục tạo nên một trong những trận đấu đáng nhớ nhất của đoàn khi đánh bại Thái Lan 2-1 trong trận chung kết để bảo vệ thành công chức vô địch.
Cầu mây đóng góp tới hai phần ba số HCV của cả đoàn. Đây là minh chứng cho khả năng duy trì thế mạnh khi một môn thể thao có lực lượng, truyền thống và hướng đầu tư ổn định.
Nhưng nhìn ở chiều ngược lại, việc toàn bộ 3 HCV chỉ tập trung ở hai môn cũng cho thấy nền tảng cạnh tranh đỉnh cao của thể thao Việt Nam vẫn chưa đủ rộng. Đặc biệt, chưa có HCV nào đến từ những môn nằm trong chương trình Olympic.
Đây mới là chi tiết đáng lưu tâm nhất sau Asiad 20. Bởi Asiad không đơn thuần là cuộc đua thứ hạng. Với nhiều nền thể thao lớn trong khu vực, đại hội còn được xem như thước đo sức cạnh tranh ở các môn Olympic, từ điền kinh, bơi, bắn súng, cử tạ đến rowing, canoeing, thể dục dụng cụ hay boxing.
Những tấm HCB tiếc nuối
Ba HCB của Việt Nam thuộc về Đinh Văn Tâm ở wushu, Châu Ngọc Tuyết Sang ở taekwondo thực tế ảo và Nguyễn Thị Tâm ở boxing.
Trong đó, hành trình của Nguyễn Thị Tâm để lại dấu ấn đặc biệt. Sau ba năm gần như vắng bóng ở các giải quốc tế vì chấn thương dây chằng, nữ võ sĩ hạng 51kg trở lại Asiad và đánh bại Alua Balkibekova của Kazakhstan 5-0 ở bán kết. Balkibekova là một trong những đối thủ hàng đầu thế giới ở hạng cân này.
Tấm HCB này mang giá trị vượt xa một vị trí trên bảng tổng sắp, đồng thời cho thấy một VĐV Việt Nam vẫn có thể cạnh tranh trực tiếp với những tên tuổi hàng đầu thế giới khi được chuẩn bị tốt.
Bên cạnh các huy chương, Asiad 20 cũng có nhiều khoảnh khắc Việt Nam đứng rất gần bục nhận thưởng.
Nguyễn Thị Quỳnh Như xếp thứ tư chung kết nhảy chống nữ thể dục dụng cụ với 13,449 điểm, chỉ kém VĐV giành HCĐ đúng 0,001 điểm. Khoảng cách gần như nhỏ nhất có thể trong hệ thống chấm điểm đã khiến thể dục dụng cụ Việt Nam lỡ một tấm huy chương đáng tiếc.
Ở bắn súng, Phạm Quang Huy cũng kết thúc chung kết 25m súng ngắn bắn nhanh nam ở vị trí thứ tư. Từ một VĐV từng mang về HCV cho Việt Nam tại Asiad 19, Quang Huy lần này không thể bước lên bục huy chương...
Những vị trí thứ tư ấy cho thấy khoảng cách giữa có huy chương và trắng tay đôi khi rất nhỏ. Nhưng ở thể thao đỉnh cao, chính những phần nghìn điểm, một phát bắn hay vài phần trăm giây lại phản ánh chất lượng chuẩn bị, khả năng chịu áp lực và hệ thống hỗ trợ phía sau VĐV.
HCĐ đáng giá của điền kinh
Trong số 19 HCĐ, tấm huy chương của đội tiếp sức hỗn hợp 4x400m là một trong những điểm sáng.
Tạ Ngọc Tưởng, Quách Thị Lan, Lê Ngọc Phúc và Nguyễn Thị Ngọc hoàn thành chung kết với thành tích 3 phút 14 giây 54, thiết lập kỷ lục quốc gia và chỉ kém đội giành HCB Ấn Độ 0,08 giây. Việt Nam thậm chí có thời điểm dẫn đầu trước khi bị Bahrain và Ấn Độ vượt lên ở chặng cuối.
Tấm HCĐ có ý nghĩa bởi điền kinh là môn thể thao cơ bản có mức cạnh tranh rất cao tại châu Á. Nhưng ở góc nhìn tổng thể, đội tuyển vẫn chưa đạt mục tiêu huy chương đặt ra trước đại hội.
Bắn súng cũng không thể tái lập HCV như tại Hàng Châu. Thể dục dụng cụ có ba nội dung vào chung kết nhưng không giành huy chương. Bơi không có đại diện bước lên bục nhận thưởng.
Đó là những khoảng trống khiến con đường từ 3 HCV lên mức 4 HCV tối thiểu trở nên dài hơn dự kiến.
Dù vậy, 19 HCĐ trải rộng ở nhiều môn như rowing, wushu, karate, thể thao điện tử, bắn súng, cử tạ, điền kinh, canoeing, cầu mây, boxing và teqball cho thấy thể thao Việt Nam vẫn có một lớp VĐV đủ sức tiếp cận nhóm tranh chấp huy chương châu Á.
Vấn đề nằm ở khả năng biến số lượng VĐV tiếp cận huy chương thành những nhà vô địch.
Tốp 20 châu Á nhưng khoảng cách Đông Nam Á vẫn lớn
Vị trí thứ 20 giúp Việt Nam tăng một bậc so với Asiad 19, đồng thời cải thiện vị trí trong nội bộ Đông Nam Á từ thứ sáu lên thứ năm, vượt qua Singapore.
Tuy nhiên, khoảng cách với nhóm dẫn đầu khu vực vẫn rất rõ.
Thái Lan kết thúc Asiad 20 với 18 HCV và đứng thứ 7 toàn đoàn; Malaysia có 9 HCV, xếp thứ 11; Indonesia 5 HCV, đứng thứ 16; Philippines có 4 HCV, xếp thứ 17. Việt Nam với 3 HCV đứng thứ 20, còn Singapore đứng ngay phía sau với 2 HCV.
Như vậy, dù thường xuyên nằm trong nhóm dẫn đầu SEA Games, Việt Nam tiếp tục đứng sau bốn quốc gia Đông Nam Á khi bước lên sân chơi châu lục.
Đây không phải câu chuyện mới.
Khác biệt nằm ở cách phân bổ nguồn lực và lựa chọn mục tiêu. Nhiều quốc gia trong khu vực chấp nhận không chạy theo thành tích ở tất cả môn tại SEA Games mà tập trung đầu tư dài hạn vào một nhóm nội dung có khả năng cạnh tranh ở Asiad và Olympic.
Việt Nam trong nhiều năm phải cân bằng giữa yêu cầu thành tích tại SEA Games và mục tiêu vươn ra châu Á, thế giới. Khi nguồn lực bị chia nhỏ cho nhiều môn và nhiều nhiệm vụ, việc tạo ra một nhóm VĐV thực sự đạt đẳng cấp hàng đầu châu lục trở nên khó khăn hơn.
Asiad 20 một lần nữa cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở nỗ lực của VĐV.
Từ hạng 20 đến câu hỏi sau Asiad 20?
348 VĐV Việt Nam tranh tài ở 33 môn và phân môn tại Aichi-Nagoya. Sau hơn hai tuần thi đấu, họ mang về 25 huy chương.
Có những chức vô địch đầy cảm xúc của cầu mây. Có sự ổn định đáng ghi nhận của kata nữ. Có màn trở lại của Nguyễn Thị Tâm sau chấn thương. Có kỷ lục quốc gia của đội tiếp sức 4x400m hỗn hợp. Có những VĐV chỉ cách huy chương 0,001 điểm hoặc một vài khoảnh khắc quyết định.
Nhưng bảng tổng kết cuối cùng vẫn rất rõ ràng: 3 HCV, 3 HCB, 19 HCĐ, hạng 20.
So với Hàng Châu, Việt Nam tăng một bậc nhưng số HCV không đổi, số HCB giảm từ 5 xuống 3 và tổng số huy chương giảm từ 27 xuống 25. Nếu lấy Jakarta-Palembang 2018 - kỳ Asiad Việt Nam từng có thành tích nổi bật - làm tham chiếu, khoảng cách còn lớn hơn.
Vị trí trong tốp 20 có thể coi là hoàn thành một nửa mục tiêu (không hoàn thành ít nhất 4 HCV), chưa đủ để che đi câu hỏi lớn hơn về năng lực cạnh tranh của thể thao Việt Nam.
Sau Asiad 20, điều cần thiết không phải đơn thuần tìm thêm một HCV để đạt chỉ tiêu trên giấy. Bài toán dài hạn là xác định rõ những môn, những nội dung có khả năng vươn lên đỉnh cao châu Á và thế giới; tập trung nguồn lực cho VĐV trọng điểm; nâng chất lượng huấn luyện, chuyên gia, y học thể thao, dinh dưỡng, phục hồi và tâm lý; đồng thời xây dựng lực lượng kế cận đủ sức duy trì thành tích qua nhiều chu kỳ.
Ba HCV tại Aichi-Nagoya cho thấy thể thao Việt Nam vẫn có những thế mạnh đủ khả năng đứng trên đỉnh châu Á.
Nhưng để từ những điểm sáng riêng lẻ hình thành một nền thể thao đủ sức cạnh tranh bền vững ở Asiad và Olympic, vị trí thứ 20 lần này nên được xem là một điểm xuất phát cho những thay đổi, hơn là đích đến.