Chỉ khi các điều kiện thực hiện được bảo đảm đồng bộ, nguồn lực huy động trên công trường mới phát huy hiệu quả.
Không thể quy mọi chậm trễ cho nhà thầu
Đến hết ngày 15/10/2026, giải ngân vốn đầu tư công cả nước đạt 64,6% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Kết quả này ghi nhận nỗ lực vượt bậc của các bộ, ngành, địa phương và chủ đầu tư, nhưng khối lượng công việc còn lại trong những tháng cuối năm vẫn còn rất lớn.
Theo Thông báo kết luận số 634/TB-BXD ngày 20/10/2026 của Bộ Xây dựng, các chủ đầu tư, ban quản lý dự án được yêu cầu rà soát tiến độ, xác định sản lượng có thể hoàn thành; nhà thầu bổ sung nguồn lực, tăng mũi thi công và chủ động vật liệu để đẩy nhanh tiến độ, giải ngân.
Tuy nhiên, việc huy động thêm nhân lực, thiết bị và tăng mũi thi công chỉ phát huy hiệu quả khi điều kiện về mặt bằng, vật liệu, nguồn vốn và thủ tục liên quan được đáp ứng tương ứng. Đây cũng là những yếu tố cần được xem xét đầy đủ khi đánh giá nguyên nhân chậm tiến độ, thay vì chỉ nhìn vào năng lực tổ chức thi công của nhà thầu.
Tăng tốc tiến độ, nhà thầu phải huy động thêm nhân lực, thiết bị, mở rộng các mũi thi công và duy trì hoạt động liên tục, theo đó nhu cầu vốn lưu động tăng lên, trong khi giá nhiên liệu, vật liệu và nhân công biến động; nguồn cung đất, cát, đá tại một số địa bàn chưa ổn định, phụ thuộc công suất mỏ, thủ tục khai thác và điều kiện vận chuyển.
Ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả đánh giá, các doanh nghiệp xây dựng giao thông đang gặp khó khăn trong tuyển dụng và giữ chân người lao động khi nhu cầu nhân lực tại các dự án tăng cao, kéo theo áp lực về chi phí tổ chức thi công. Cạnh tranh nhân lực là thực tế của thị trường, nhưng nếu các doanh nghiệp chỉ tìm cách thu hút người giỏi từ đơn vị này sang đơn vị khác bằng thu nhập cao hơn, đặc biệt không đáp ứng được sự ổn định cho người lao động, thì tình trạng thiếu hụt nhân lực của toàn ngành vẫn chưa được giải quyết. Các doanh nghiệp cần cùng đầu tư đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đồng thời tạo môi trường phát triển lâu dài để người lao động yên tâm gắn bó.
Áp lực chi phí nhân công cũng là trăn trở của ông Trần Đình Lân, Phó Tổng Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Thương mại và xây dựng Trung Chính. Hệ thống định mức, đơn giá cần sớm được rà soát, điều chỉnh để sát mặt bằng thị trường.
Theo ông Lân, trong định mức, đơn giá nhân công khoảng 300.000–400.000 đồng/công, trong khi thực tế trên thị trường khoảng 1 triệu đồng/công, doanh nghiệp phải tự cân đối phần chênh lệch, ảnh hưởng hiệu quả hoạt động và khả năng duy trì nguồn lực thi công.
Bên cạnh chi phí đầu vào, nghiệm thu và thanh toán cũng có tác động trực tiếp đến dòng tiền của nhà thầu. Khi khối lượng hoàn thành chưa được xác nhận kịp thời hoặc hồ sơ phải bổ sung nhiều lần, doanh nghiệp dù chưa được thanh toán vẫn phải chi trả tiền lương, vật liệu, nhiên liệu và vận hành thiết bị, làm hạn chế khả năng quay vòng để phục vụ các hạng mục tiếp theo.
Đặc thù các dự án hạ tầng cần lượng vốn lớn, thời gian thi công dài, trong khi khả năng tiếp cận tín dụng phụ thuộc hạn mức, tài sản bảo đảm, năng lực tài chính và phương án trả nợ. Vì vậy, giảm lãi suất chưa đồng nghĩa doanh nghiệp có thể vay được nguồn vốn phù hợp. Việc nghiệm thu, thanh toán đúng hạn có ý nghĩa thiết thực đối với khả năng duy trì thi công và cân đối dòng tiền.
Những vướng mắc này cũng đặt ra yêu cầu đánh giá hiệu quả đầu tư vượt ra ngoài chỉ tiêu giải ngân. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Kinh tế Việt Nam từng nhận định, đầu tư công cần được đánh giá qua khả năng tạo ra thế phát triển mới, giảm chi phí và khơi thông các nguồn lực xã hội, chứ không chỉ dựa vào tỷ lệ vốn đã chi. “Nền kinh tế cần ở đầu tư công không phải chỉ thêm một con số đẹp về giải ngân”, ông Thiên nhấn mạnh.
Từ thực tế này, cần phân định rõ trách nhiệm: nhà thầu phải bảo đảm năng lực tổ chức thi công, huy động nguồn lực, chất lượng và tiến độ theo hợp đồng. Các vướng mắc về mặt bằng, thủ tục mỏ, nghiệm thu, thanh toán hoặc điều chỉnh giá cần được xác định đúng nguyên nhân và xử lý theo thẩm quyền. Không thể quy mọi chậm trễ cho nhà thầu, nhưng cũng không thể lấy khó khăn khách quan để thay thế nghĩa vụ hợp đồng. Thực tế triển khai cho thấy, bên cạnh nỗ lực của nhà thầu, tiến độ thi công còn phụ thuộc đáng kể vào khả năng tháo gỡ vướng mắc và sự phối hợp giữa các bên liên quan.
Gỡ vướng từ thực tế triển khai dự án
Tại dự án đường cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh, toàn công trường hiện đang huy động hơn 2.000 kỹ sư, công nhân, tổ chức 132 mũi thi công và làm việc liên tục 3 ca, 4 kíp. Các nhà thầu đang tập trung nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ, hướng tới mục tiêu đưa đoạn Tân Thanh-Đông Khê dài khoảng 62km vào khai thác tạm dịp Tết Nguyên đán 2027.
Tuy nhiên, thời điểm này, ở một số vị trí vẫn chưa hoàn tất thủ tục thu hồi đất, kiểm đếm, lập phương án bồi thường, hỗ trợ và di dời hạ tầng kỹ thuật. Nguồn cung đá phục vụ thi công lớp bê tông nhựa tạo nhám còn hạn chế, tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt khi khối lượng thi công tăng cao. Doanh nghiệp dự án đã kiến nghị chính quyền hai tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng chỉ đạo sớm hoàn thành giải phóng mặt bằng bổ sung; hỗ trợ thủ tục nâng công suất, điều chỉnh giấy phép một số mỏ đá và kiểm soát giá vật liệu.
Doanh nghiệp cũng kiến nghị bổ sung hơn 7.714 tỷ đồng vốn ngân sách nhà nước còn thiếu trong giai đoạn 2026-2028 để đẩy nhanh thi công.Tại đợt kiểm tra dự án ngày 23/10 vừa qua, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng Hoàng Văn Thạch đã yêu cầu các sở, ngành, địa phương, Ban Quản lý dự án Đầu tư và xây dựng tỉnh cùng doanh nghiệp tập trung tháo gỡ khó khăn, nhất là tại các nút giao, cửa hầm, cầu vượt và đường kết nối.
Tại dự án đường cao tốc Vinh-Thanh Thủy, nhu cầu vật liệu trên toàn tuyến rất lớn (gần 9,9 triệu m³ đất san lấp, 995.000m³ đá xây dựng và gần 1,8 triệu m³ cấp phối đá dăm, cùng khối lượng lớn cát san lấp và cát bê-tông), trong khi nguồn cung tại chỗ không đủ đáp ứng. Tỉnh Nghệ An đang chỉ đạo rà soát tiến độ từng gói thầu, tháo gỡ khó khăn vật liệu thông qua việc xem xét nâng công suất mỏ hiện hữu, bổ sung nguồn khai thác và hoàn thiện thủ tục liên quan. Tại gói XL01, nhà thầu tận dụng đất đào trên tuyến, kết hợp nguồn đất từ mỏ Hồng Tân 1 tại xã Nam Đàn để phục vụ thi công.
Từ thực tế trên cho thấy, vướng mắc mặt bằng, vật liệu hay bố trí vốn có nguyên nhân và thẩm quyền xử lý khác nhau, nhưng đều tác động trực tiếp đến khả năng đáp ứng tiến độ. Vì vậy, bên cạnh yêu cầu nhà thầu tăng nguồn lực, việc tháo gỡ khó khăn cũng cần được cụ thể hóa bằng những đầu việc, đầu mối chịu trách nhiệm và thời hạn xử lý rõ ràng.
Trước những khó khăn trên, Bộ Xây dựng đã yêu cầu các đơn vị tập trung tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ và giải ngân trong những tháng cuối năm. Bộ yêu cầu chủ đầu tư, ban quản lý dự án chỉ đạo các đơn vị phối hợp với nhà thầu đẩy nhanh tiến độ nghiệm thu, thanh toán; rà soát để rút ngắn thời gian, không đặt ra thủ tục ngoài quy định và hạn chế yêu cầu bổ sung nhiều lần. Phần giá trị đủ căn cứ phải thanh toán ngay, không để làm chậm toàn bộ hồ sơ.
Cơ quan chuyên môn được giao đôn đốc địa phương công bố giá vật liệu xây dựng, chỉ số giá xây dựng kịp thời, sát thị trường; hướng dẫn điều chỉnh giá hợp đồng theo từng loại hợp đồng và quy định áp dụng.
Cùng với đó, nhà thầu lập tiến độ chi tiết, chủ động huy động nguồn lực và bảo đảm chất lượng, an toàn theo hợp đồng. Những trường hợp chậm tiến độ do nguyên nhân chủ quan phải được xem xét, xử lý theo quy định. Việc tháo gỡ khó khăn không thay thế trách nhiệm thực hiện cam kết của doanh nghiệp, cũng không làm giảm yêu cầu kiểm soát chất lượng và hiệu quả sử dụng vốn.
Tuy nhiên, hiệu quả tháo gỡ không chỉ nằm ở việc xác định nhiệm vụ và thời hạn, mà còn phụ thuộc vào sự phối hợp thực chất giữa các chủ thể trong quá trình triển khai.
Từ góc nhìn chuyên gia, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Chủng, nguyên Cục trưởng Giám định Nhà nước về chất lượng công trình xây dựng (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh, vai trò trực tiếp của chủ đầu tư, Ban Quản lý dự án trong quá trình tháo gỡ khó khăn có ý nghĩa rất quan trọng trong việc điều phối, giải quyết vấn đề vượt quá khả năng của nhà thầu. Ban Quản lý dự án phải phối hợp với nhà thầu xử lý các vấn đề về mặt bằng, vật liệu; những vướng mắc về định mức, đơn giá vượt thẩm quyền cần được kiến nghị cơ quan quản lý xem xét.
Đồng thời, nhà thầu phải chủ động tổ chức thi công, huy động nguồn lực và hoàn thiện hồ sơ nghiệm thu, thanh toán theo đúng quy định. Mỗi chủ thể phải thực hiện đầy đủ phần việc của mình để bảo đảm tiến độ và hiệu quả đầu tư. Khi từng khâu được vận hành đúng thời hạn, nguồn lực huy động trên công trường mới phát huy hiệu quả, góp phần bảo đảm tiến độ và hiệu quả đầu tư lâu dài.
VŨ LIÊN TRANG