Tội nghiệp hoa sữa!

"Cây hoa sữa" đang là một trong những từ khóa thu hút sự bàn luận của cư dân mạng. Đặc biệt khi chiều nay (14-10), UBND TP Hà Nội vừa có công văn gửi Sở Xây dựng Hà Nội về việc rà soát, điều chỉnh mật độ cây hoa sữa trên các tuyến phố, khu vực dân cư.

Không phải là cảnh "Hà Nội mùa thu, mùa thu Hà Nội/ Mùa hoa sữa về thơm từng ngọn gió" hay "Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm" lãng mạn trong văn chương, nhạc họa, hoa sữa thời nay khiến nhiều người "chết khiếp", chỉ muốn "tiễn" nó đi trong một nốt nhạc.

Dù vậy vẫn có những người yêu mùi thơm của hoa sữa. Hiện hai phe vẫn đang tranh luận trên mạng xã hội và hình như phe muốn "bứng" cây hoa sữa đi hết đông hơn (?!).

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Oan cho cây hoa sữa

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến là một nhà báo, nhà văn và nhà nghiên cứu văn hóa Hà Nội nổi tiếng, được xem là "người chép sử" cần mẫn về đời sống, văn hóa và lịch sử của thủ đô. Ông từng nhận giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội cho hai cuốn sách Đi ngang Hà Nội và Đi dọc Hà Nội.

Nói với Tuổi Trẻ, nhà văn cho rằng những tranh cãi về hoa sữa không phải "ngày một ngày hai", cũng không có gì mới mẻ. Nhưng khi nhìn lại lịch sử quy hoạch đô thị cũng như ảnh hưởng của loài hoa này tới đời sống văn hóa, lịch sử thủ đô, lại thấy "oan cho nó".

• 

  Hà Nội đề xuất phương án di dời một số cây hoa sữa tới vị trí phù hợp

• 

  Nồng nàn hoa sữa giăng đầu ngõ, người 'xịt mưa rào', kẻ đóng chăn

Nguyễn Ngọc Tiến sinh năm 1958 tại Hà Nội. Khi lớn lên, đi từ nhà ra phố, ông đã ngửi thấy mùi hoa sữa. Ngày xưa, loài cây này còn gọi là cây vú trâu bởi trên thân cây xù xì và đầy những u cục nổi lên tròn, to.

Theo nhà văn, cây hoa sữa được người Pháp nhập từ châu Phi và trồng thử nghiệm lần đầu tiên tại phố Quán Thánh vào đầu thế kỷ 20.

Họ lựa chọn các loài cây dựa vào bộ tiêu chí quy hoạch cây xanh đô thị rất nghiêm ngặt: cây có rễ cọc, thân cao, ít cành, không tiết nhựa hay chất độc hại, không thu hút côn trùng hay ra quả xấu, và rụng lá theo mùa rõ ràng…

Ban đầu, cây hoa sữa được trồng và mọc vọt cao trên mái của những ngôi nhà hai tầng thời bấy giờ rồi mới xòe tán nở hoa.

Mùi hương tỏa ở tầm cao, gặp gió lùa đi lan tỏa nhẹ nhàng chứ không bị hăng hắc và quá nồng, nên sau đó cây hoa sữa tiếp tục được trồng rộng ra các tuyến phố khác, trong đó có Nguyễn Du.

Tuy nhiên, khi sinh trưởng tại Hà Nội, do sự khác biệt về thổ nhưỡng so với châu Phi, cây hoa sữa đã có sự biến đổi thích ứng, cũng bị "bản địa hóa". Cây phát triển thấp hơn đã xòe tán và trút hoa vào tháng 10 ở tầm thấp. Tương tự, cây xà cừ vốn là loài cây có rễ cọc nhưng khi thích ứng với điều kiện thổ nhưỡng tại Việt Nam, hệ rễ của cây đã biến đổi thành rễ ngang.

Qua quá trình theo dõi thử nghiệm, người Pháp nhận thấy cây không còn phù hợp với không gian đô thị nên đã quyết định loại bỏ.

"Tuy nhiên sau năm 1954, do thiếu hụt giống cây trồng trên phố, ngành lâm nghiệp mới bắt đầu ươm và trồng lại hoa sữa cùng cây xà cừ", ông Tiến nhớ lại.

"Cây hoa sữa đang chịu tiếng oan", nhà văn nói với Tuổi Trẻ, "vấn đề tranh cãi không nằm ở mùi hương hoa sữa mà nằm ở quy hoạch cây xanh đô thị của thành phố hiện tại".

Ngay nhà của Nguyễn Ngọc Tiến gần phố như Trần Khát Chân, khoảng cách giữa các cây hoa sữa chỉ từ 10-15m, quá dày, khiến đến tháng 10, hoa sữa nở đồng loạt tạo nên mùi nồng đặc bao trùm không gian. Nếu trồng với mật độ thưa ra, ông tin người ta không "chết khiếp" với hoa sữa như thế.

Có một hoa sữa "đi vào không gian và thời gian của vô cùng Hà Nội"

Hoa sữa chắc chắn là một loài hoa nổi tiếng. Có thế, nó mới được nhân rộng ở các tỉnh, thành khác. Đến TP.HCM hiện cũng ngào ngạt hoa sữa thì biết. Tuy nhiên chỉ có hoa sữa ở Hà Nội mới thực đúng vị của nó.

Theo nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, mùi hoa sữa thường nồng hơn vào những ngày trời im gió, nhưng khi có gió thổi, nó cuộn lên cao hoặc luồn vào sâu trong các ngõ nhỏ:

"Ngày xưa, mật độ cây không nhiều. Mùi hương hoa sữa thoang thoảng, luẩn quẩn, quấn quýt trong không gian phố khuya thanh vắng trở thành chất xúc tác tạo nên những cảm xúc đặc biệt cho nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật đi cùng thời gian".

Tối 12-10 vừa qua, Đêm nhạc Phú Quang - Còn mãi một tình yêu diễn ra tại Nhà hát Hồ Gươm, kỷ niệm 5 năm ngày mất của nhạc sĩ. Trên sân khấu, danh ca Bảo Yến kể lúc còn sống Phú Quang nhiều lần trải lòng về nỗi nhớ Hà Nội da diết, đặc biệt mùi hoa sữa. Tuy nhiên vì mưu sinh, phải vào TP.HCM lập nghiệp, ông đành rời xa mảnh đất và mùi hoa mà ông hằng yêu mến đó.

Trong bài hát Im lặng đêm Hà Nội (phổ thơ Phạm Thị Ngọc Liên) của ông có câu: "Chỉ còn mùi hoa sữa nồng nàn trong căn pḥòng nhỏ/ Đêm cuối thu trăng lạnh mờ sương/ Chỉ còn nỗi im lặng phố khuya/ Không gian dạ hương sâu thẳm/ Từng tiếng chim đêm khắc khoải vọng về".

Hay ở Em ơi, Hà Nội phố (phổ thơ Phan Vũ) có đoạn: "Em ơi Hà Nội phố/ Ta còn em mùi hoàng lan/ Ta còn em mùi hoa sữa".

Thanh Lam hát Im lặng đêm Hà Nội của nhạc sĩ Phú Quang (thơ Ngọc Liên) - Video: Thăng Long show

Ngay nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, từ Nam ra, cũng bị mùi hương này quyến luyến và viết Nhớ mùa thu Hà Nội, có câu: "Hà Nội mùa thu mùa thu Hà Nội/ Mùa hoa sữa về thơm từng ngọn gió"…

Trong một bài hát nổi tiếng khác - Hà Nội mùa này vắng những con mưa (thơ Bùi Thanh Tuấn, nhạc Trương Quý Hải), biết bao người đã "chết trong lòng một ít" khi nghe câu: "Hoa sữa thôi rơi, ta bên nhau một chiều tan lớp...".

Nhạc sĩ Hồng Đăng thì có nguyên một bài Hoa sữa như "thánh ca" cho loài hoa này. Ca sĩ Thanh Lam lâu rồi không thấy hát Hoa sữa nhưng tiếng hát của chị ngày xưa gắn với bài hát này thì nhiều người không thể nào quên: "Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm/ Có lẽ nào anh lại quên em"…

Không phải tự nhiên hoa sữa đi vào lịch sử tâm hồn của người Hà Nội. Mượn ý một tựa bài viết (không liên quan) của nhà văn Nguyễn Trương Quý, là bởi hoa sữa đã "đi vào không gian và thời gian của vô cùng Hà Nội".

Người mê hương hoa sữa, người vừa ngửi đã muốn tránh xa. Đằng sau mùi hương đặc trưng ấy là những hợp chất tạo mùi và cả nguy cơ dị ứng phấn hoa.