Trần Tiến, nhạc và đời: Suýt khởi nghiệp với nghề… bán phở

Tôi sinh vào một ngày tháng 5.1947 trong một gia đình khá giả ở Hà Nội. Trong một trận càn lớn của quân Pháp, cả nhà tôi tản cư về Sơn Tây. Mẹ kể tôi chào đời trên một ngọn đồi cạnh dòng sông Đáy trong tiếng súng đạn đì đùng.

Ngày giải phóng thủ đô tôi mới lên bảy, còn mê đánh khăng, đánh đáo... Tuổi thơ tôi gắn liền với ngôi trường nhỏ ở phố Sinh Từ cùng những ngày trốn học lang thang ở Quốc Tử Giám. Tôi học hành trung bình, giỏi toán, hóa và ước mơ trở thành một nhà khoa học. Căn phòng bé tẹo của tôi thời ấy còn ghi lại dấu tích của bao "công trình thí nghiệm". Tôi cũng thích lang thang trên các vỉa hè, mơ mộng, ngồi hàng giờ nhìn nước chảy trong cống, tưởng tượng chúng là những dòng sông nhỏ xíu, gấp những chiếc thuyền giấy thả trên "sông" và tin rằng có một ngày nó sẽ trôi ra biển.

Thương cha chí lớn không thành

Cha tôi là nhà giáo, ông từng học Trường Bưởi, rồi học sư phạm cùng cụ Võ Nguyên Giáp. Ra trường, ông được bổ về Trường Phan Thiết, sau này làm đốc học ở Trường Hàng Than. Cụ Giáp từng kể lại rằng, hai ông hay đá cầu cùng nhau và cụ đã từng rủ cha tôi lên chiến khu. Khi ấy, cha tôi một vợ, tám con, sợ không ai nuôi nên đành bỏ lỡ cơ hội. Sau này tôi viết bài hát có đoạn: "... Thương cha chí lớn không thành..." là vậy.

Ảnh: Nhạc sĩ Trần Tiến cung cấp

Thật buồn là tôi mồ côi cha khi mới tròn sáu tuổi. Mẹ tôi từng là tiểu thư con nhà giàu ở phố Hàng Lọng. Năm 1954, gia đình tôi bắt đầu sa sút. Cũng như bao đứa trẻ trong những năm tháng khó khăn ấy, tôi bắt đầu lăn lộn làm đủ mọi việc để kiếm sống. 

Ngôi nhà lớn của gia đình tôi ở gần ga Hàng Cỏ được dùng làm quán trọ Bồ Câu Trắng. Mẹ tôi được nhận một chân làm nhân viên phục vụ. Mười bốn tuổi, tôi giúp mẹ làm đủ mọi việc, giặt chăn màn, dọn dẹp phòng ốc, ghi chép sổ sách... Đêm nào cũng phải thức khuya để đón khách, đôi mắt tôi ngày ấy lúc nào cũng thâm quầng và mỗi sáng đến lớp, tôi đều ngủ gật. Sớm tiếp xúc với đủ hạng người ở quán trọ ngoài ga: nghiện hút, đĩ điếm, cướp giật, cờ bạc..., tôi sớm nhìn thấy bao số phận và những kiếp người ở tận đáy xã hội.

Sớm bươn chải nên tôi rất dạn dĩ và tự luyện cho mình một cách sống không sợ hãi và không chịu khuất phục trước khó khăn của cuộc đời. Nhiều phen tôi còn đánh lộn ra trò cùng đám trẻ đường phố vì chuyện mưu sinh.

Được truyền nghề nấu phở

Sau này, mẹ chuyển về cửa hàng phục vụ ăn uống, chuyên bán phở, tôi lại lẽo đẽo theo mẹ đi rửa bát thuê, nắm than, rửa thùng nấu phở... Mỗi ngày, tôi thường phải chui vào thùng nấu phở to đùng để cọ rửa, mùi xương bò nhiều khi làm tôi buồn nôn. Khi ấy, tôi lại tìm những bài hát của Nga (rất thịnh hành ngày ấy) để nghêu ngao cho đỡ chán. Thấy tôi thật thà, chăm chỉ, ông Cồ Cử - chuyên nấu phở ở cửa hàng - rất quý tôi, truyền cho bí quyết nấu phở gia truyền (sau này có lúc tôi còn đi dạy nấu phở).

Ảnh: Nhạc sĩ Trần Tiến cung cấp

Lý do là có lần ông kiểm tra đột xuất tô phở không thịt (phở không người lái) dành miễn phí cho nhân viên cửa hàng được ăn mỗi sáng, thấy tô nào cũng giấu thịt bên dưới. Riêng hai mẹ con tôi thì không, không ăn trộm thịt của cửa hàng. Ông ấy quý và truyền bí quyết cho tôi. Các con ông ấy lại không có được nhân duyên ấy.

Chỉ tiếc tôi đã không nối nghiệp ông, lại bỏ đi làm nhạc sĩ. Thấy tôi còn trẻ, ham làm, cửa hàng trưởng cử tôi đi học việc ở Phú Gia - cửa hàng ăn có tiếng và sang trọng ở Hà Nội, sau đó còn định đưa tôi đi đào tạo để thành đầu bếp chuyên nghiệp. Nghe tin, tôi hoảng quá bỏ việc, bỏ cả tháng lương chưa lĩnh.

Tốt nghiệp lớp 10, vốn giỏi toán, văn và hóa, tôi thi đại học đỗ đầu, nhưng học được một năm thì gia đình gặp chuyện tai ương nên phải nghỉ học. Nhờ người quen xin làm công nhân ở Nhà máy Cao su Sao Vàng cũng không được, tôi đi lang thang khắp nơi, nhận làm bất cứ công việc gì để kiếm được tiền giúp mẹ, nuôi em, từ phụ hồ, thợ sơn, quét dọn thùng ủ rượu... cho tới đi đẩy xe bò, kéo nứa ngoài đê sông Hồng... Tóm lại là khi ấy có việc gì thì làm việc đó để mưu sinh, giống như ở "chợ người" ngồi la liệt phố Giảng Võ, Hà Nội sau này. (còn tiếp).

(Nhà báo Việt Hà chấp bút. Trích từ sách Trần Tiến - Người hát thơ mình do Đông A và NXB Hội Nhà văn ấn hành)