Phát biểu trước các lãnh đạo thế giới tại Liên Hợp Quốc tháng trước, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian lặp lại lập trường quen thuộc của Tehran rằng nước này sẽ không gác lại chương trình hạt nhân, nhưng cũng không chế tạo vũ khí nguyên tử. Tuy nhiên, ở trong nước lại có một cuộc tranh luận công khai liệu Tehran có nên hướng tới mục tiêu sở hữu bom hạt nhân hay không.
Phần lớn hạ tầng hạt nhân của Iran đã hư hại nghiêm trọng sau các đòn tập kích từ Mỹ và Israel hồi năm ngoái. Trước thời điểm Iran bị tấn công, giới chuyên gia và quan chức quốc tế tin rằng Tehran có thể chế tạo vũ khí hạt nhân chỉ trong vài tháng nhờ sở hữu lượng uranium làm giàu cấp độ cao, bí quyết công nghệ cùng hệ thống cơ sở vật chất cần thiết cho quá trình này.
Một giáo sĩ Hồi giáo dòng Shiite mang theo súng tham dự lễ diễu hành quân sự do chính quyền Iran tổ chức tại Tehran hôm 18/9. Ảnh: AP
Xung đột leo thang với Mỹ đã khiến giới chức và các nghị sĩ Iran công khai tranh luận những câu hỏi vốn trước đây chỉ bàn kín rằng liệu họ có nên rút khỏi Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT), văn bản ràng buộc cam kết chỉ sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, và liệu việc chế tạo bom hạt nhân có đáng để đánh đổi rủi ro hay không.
Tháng trước, một nghị sĩ Iran trình quốc hội dự luật đề xuất rút khỏi NPT, bước đi mà mới chỉ có Triều Tiên thực hiện. Hồi tháng 8, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Iran Mohsen Rezaie tuyên bố nếu việc tuân thủ NPT "không thể ngăn chặn một cuộc tấn công vào nước này, vậy tại sao chúng ta lại không theo đuổi bom nguyên tử?".
Theo các nguồn thạo tin, giới chức Iran gần đây cho biết học thuyết hạt nhân của họ hiện chưa thay đổi, nhưng cảnh báo nó hoàn toàn có thể đảo chiều.
Học thuyết hạt nhân cũ rạn nứt
Trước đây, giới chức Iran luôn khẳng định chương trình hạt nhân hoàn toàn phục vụ mục đích hòa bình. Tuy nhiên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran tuần trước cho hay việc Tehran thảo luận về lập trường hạt nhân là hoàn toàn hợp lý sau khi họ liên tục bị tấn công.
Alex Vatanka, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông ở Washington, đánh giá nếu cuộc xung đột tiếp tục kéo dài, cuộc tranh luận hiện nay quanh lập trường hạt nhân của Iran hoàn toàn có thể biến thành một chiến lược mới.
"Những quan điểm từng bị coi là ngoài lề như rút khỏi NPT, dỡ bỏ các hạn chế hạt nhân còn lại hay thậm chí công khai tính đường vũ khí hóa hạt nhân để tự vệ có thể được bình thường hóa", ông nói.
Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ mở chiến dịch tấn công Iran hồi tháng hai, nhằm ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân. Sau các đòn tập kích hồi tháng 6/2025, ông khẳng định chương trình hạt nhân Iran đã bị xóa sổ, dù Tehran vẫn giữ lại lượng lớn kho dự trữ vật liệu làm giàu cấp độ cao cùng các cơ sở ngầm để có thể khôi phục hoạt động.
Những băn khoăn của Iran về học thuyết hạt nhân bắt đầu bộc lộ sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel hồi tháng 10/2023, khiến Tel Aviv giáng đòn mạnh vào các nhóm vũ trang thân Tehran trong khu vực. Động thái trên đã làm suy yếu lá chắn răn đe vòng ngoài của Iran. Tuy nhiên, cuộc tranh luận khi đó vẫn còn dè dặt, dừng lại ở các kịch bản giả định về cách Iran phản ứng nếu an ninh quốc gia bị đe dọa nghiêm trọng hơn.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian phát biểu tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York, Mỹ, ngày 23/9. Ảnh: AFP
Lập trường của Iran lâu nay vẫn bị chi phối bởi sắc lệnh tôn giáo do cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei ban hành 20 năm trước nhằm cấm sản xuất vũ khí hủy diệt hàng loạt. Dù vậy, theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Tehran vẫn âm thầm nghiên cứu công nghệ hạt nhân ít nhất đến năm 2003 và những năm gần đây đã tích trữ đủ vật liệu làm giàu 60% để chế tạo khoảng 11 đầu đạn.
Trước đây, ông Ali Khamenei chủ trương duy trì chính sách "ngưỡng hạt nhân" - tích lũy đủ công nghệ và nhiên liệu để có thể chế tạo bom khi cần, nhưng kiềm chế không bước qua "lằn ranh đỏ" nhằm tránh kích hoạt một cuộc chiến tranh quy mô lớn với Mỹ và Israel. Tuy nhiên, phe chỉ trích cho rằng chiến lược "nửa vời" này đã phản tác dụng: nó vừa không tạo ra chiếc ô răn đe thực chất để bảo vệ Tehran, vừa biến các cơ sở của họ thành mục tiêu bị Mỹ và Israel tấn công phủ đầu nhằm triệt hạ nguy cơ từ trong trứng nước.
Theo giới phân tích, Iran hiện vẫn giằng xé giữa hai lựa chọn: Dồn lực chế tạo bom hạt nhân trong vài năm tới hay chấp nhận thu hẹp chương trình hạt nhân để đổi lấy việc gỡ bỏ phần lớn trừng phạt.
Behnam Ben Taleblu, giám đốc chương trình Iran thuộc Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ (FDD) tại Washington, nhận định những cuộc tranh luận như vậy đã âm ỉ trong giới lãnh đạo ở Tehran từ lâu, nhưng khi đường lối cũ bị soi xét gay gắt sau chiến dịch tập kích của Mỹ - Israel, các cuộc thảo luận dần trở nên "rõ ràng và quyết liệt hơn".
Hiện tại, nhiều nghị sĩ và quan chức Iran đã phát biểu công khai nghiêng về phương án sở hữu vũ khí hạt nhân. NPT bị chỉ trích là chỉ ràng buộc nghĩa vụ với Tehran mà không mang lại bất kỳ sự bảo đảm an ninh nào.
Tehran đã cấm cửa các đợt thanh tra tại các cơ sở hạt nhân cốt lõi. Theo Hamidreza Azizi, chuyên gia phân tích cấp cao tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), các quan chức hàng đầu như ông Rezaie được cho là đang rất ủng hộ việc chế tạo vũ khí hạt nhân.
Azizi cho hay cuộc tranh luận về phát triển vũ khí hạt nhân hiện nay chủ yếu xoay quanh câu hỏi "liệu Iran có thể làm được hay không chứ không còn là có nên làm hay không nữa".
Thách thức
Dù vậy, song hành với ý chí sở hữu vũ khí hạt nhân là những rào cản ngày càng chồng chất. Việc các cơ sở làm giàu uranium bị san phẳng, hàng loạt nhà khoa học hạt nhân bị ám sát cùng các nhà máy chế biến quặng uranium và xưởng sản xuất máy ly tâm liên tục bị không kích trong nhiều tháng qua đều mang đến những thiệt hại nghiêm trọng cho Iran. Mỹ và Israel cũng chứng minh họ có khả năng thâm nhập sâu đến mức nào vào cỗ máy hạt nhân của Iran.
Thực tế trên khiến Iran vẫn phải cân nhắc liệu có nên thu hẹp chương trình hạt nhân trong những năm tới hay không. Giới chức Iran từng đề xuất đóng băng hoạt động làm giàu uranium trong 10 năm khi đàm phán với Mỹ để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt. Một số quan chức cho rằng khả năng kiểm soát eo biển Hormuz để tác động tới thị trường năng lượng toàn cầu mới là công cụ răn đe ít rủi ro và hiệu quả hơn.
Mô hình tên lửa và quốc kỳ Iran được đặt tại quảng trường Imam Hussein ở Tehran ngày 12/7. Ảnh: Reuters
Raz Zimmt, giám đốc chương trình Iran thuộc Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel (INSS), nhận định vẫn có nhiều tiếng nói trong bộ máy chính quyền Iran hoài nghi tính hiệu quả của cuộc đua chế tạo bom nguyên tử.
Giới chuyên gia hạt nhân cho rằng để làm được điều đó, Iran cần hệ thống chỉ huy và kiểm soát đủ sức đưa ra quyết định hạt nhân chớp nhoáng, năng lực răn đe truyền thống để bảo vệ các cơ sở hạt nhân cùng khả năng phát triển đầu đạn gắn trên tên lửa, những yếu tố Tehran hiện vẫn thiếu.
"Các cuộc tranh luận chắc chắn đang diễn ra, nhưng tôi vẫn hoài nghi về khả năng Iran sẽ thực hiện những bước đi đột phá hướng tới vũ khí hạt nhân vào lúc này", Zimmt kết luận.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)