Tạo cơ chế để cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm
Sáng 30/10, Báo Nông thôn ngày nay/Điện tử Dân Việt tổ chức Hội thảo “Nộp tiền khắc phục hậu quả án kinh tế: Hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng”.
Trong bối cảnh Quốc hội vừa thông qua Nghị quyết 37 về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan kinh tế nhà nước, tư nhân..., các đại biểu có nhiều ý kiến đề xuất hoàn thiện thể chế để thu hồi triệt để tài sản và nâng cao hiệu quả khắc phục hậu quả trong các vụ án kinh tế.
Nghị quyết 37 nêu tổ chức, cá nhân có thể không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đủ các điều kiện. Ví dụ không tham nhũng; hành động vì lợi ích chung, không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm hoặc có động cơ vụ lợi; không gây thất thoát lãng phí tài sản; hoặc nếu có thất thoát, lãng phí thì phải khắc phục toàn bộ thiệt hại.
Nghị quyết cho phép một số trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự - nghĩa là không bị coi là tội phạm. Điển hình như người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng đã tuân thủ đúng quy trình và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa.
Nghị quyết 37 có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 và được thực hiện trong 3 năm.
Phát biểu tại hội thảo, Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa, Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội đánh giá, việc ban hành Nghị quyết 37/2026 của Quốc hội có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, đổi mới sáng tạo và ứng dụng khoa học công nghệ.
Chính sách này nhằm khuyến khích cán bộ, công chức, viên chức và doanh nghiệp mạnh dạn thực hiện nhiệm vụ, đầu tư sản xuất, kinh doanh vì lợi ích chung. Những trường hợp trong quá trình thực hiện có sai sót, thậm chí gây thất thoát tài sản Nhà nước nhưng không vụ lợi, tham nhũng, không có lỗi cố ý chủ quan và không gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cần được xem xét áp dụng cơ chế miễn trách nhiệm theo quy định.
Thực tế thời gian qua, một bộ phận cán bộ có năng lực, trình độ cao vướng vòng lao lý do sai phạm trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Điều này khiến nhiều người e ngại, né tránh trách nhiệm, dù biết công việc có lợi cho xã hội.
Đại biểu Phạm Văn Hòa nhìn nhận, Nghị quyết 37 sẽ góp phần khắc phục tâm lý trên, tạo cơ chế để cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Chính sách không chỉ hướng đến khu vực Nhà nước mà còn áp dụng với doanh nghiệp trong và ngoài nhà nước khi tham gia các hoạt động liên quan.
Đối với những người có hành vi tham nhũng, chiếm đoạt tài sản, người vi phạm vẫn phải chịu trách nhiệm theo quy định. Tuy nhiên, việc thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, nhận trách nhiệm và khắc phục hậu quả cần được xem xét khi áp dụng chính sách khoan hồng.
"Là nhân văn chứ không phải dung túng"
PGS.TS, Đại tá Đỗ Cảnh Thìn, Viện phó An ninh phi truyền thống thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, đánh giá việc khuyến khích người vi phạm trong các vụ án kinh tế chủ động nộp lại tiền "là nhân văn, chứ không phải dung túng". Nhưng ông thấy cần phải phân biệt rõ khoan hồng với tha bổng, miễn trách nhiệm hình sự với miễn chấp hành hình phạt.
Người vi phạm vẫn phải chịu trách nhiệm về sai phạm của mình. Nếu người cố ý làm sai rồi dùng tiền để tìm cách giảm nhẹ trách nhiệm thì không thể đánh đồng với người thành khẩn, tự giác khắc phục thiệt hại.
Theo ông, áp dụng chính sách phải thận trọng để tránh tạo ra nhận thức sai lệch "cứ có tiền khắc phục là được miễn trách nhiệm hình sự".
Luật sư Trần Tuấn Anh cho hay, quy định pháp luật chưa có chế tài cụ thể. Theo luật sư, hiện chỉ có quy định nộp lại 3/4 với tội Tham ô tài sản và Nhận hối lộ để được chuyển từ án tử hình xuống tù chung thân, nhưng cũng không còn phù hợp sau khi hai tội danh trên đã được bỏ hình phạt tử hình.
Trong khi đó, việc xác định mức tiền mỗi bị can phải nộp để được ghi nhận tình tiết tự nguyện khắc phục hậu quả theo khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự lại rất phức tạp. Đặc biệt trong các vụ án có nhiều đồng phạm với vai trò và điều kiện kinh tế khác nhau.
Luật sư Tuấn Anh ví dụ, một doanh nghiệp trốn thuế một tỷ đồng, trong đó giám đốc và kế toán trưởng đã nộp lại toàn bộ số tiền này để khắc phục hậu quả. Lúc này, những kế toán viên bị xác định là đồng phạm giúp sức phải nộp thêm bao nhiêu để được xem xét tình tiết giảm nhẹ?
Từ bất cập này, luật sư đề xuất cần nghiên cứu và luật hóa quy định tỷ lệ khắc phục hậu quả với các tội phạm kinh tế. Chẳng hạn, người phạm tội nộp từ 50% thiệt hại trở lên và có thêm tình tiết thành khẩn khai báo sẽ được áp dụng hình phạt dưới mức thấp nhất khung.