Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra những thách thức mới đối với tài chính công.
Không chỉ làm gia tăng sức ép trên thị trường vốn, AI còn có nguy cơ làm suy giảm nguồn thu ngân sách khi từng bước thay thế lao động con người, buộc các chính phủ phải tính đến việc cải tổ hệ thống thuế trong những năm tới.
Theo Le Monde ngày 14/10, làn sóng đầu tư vào AI đang tạo ra những tác động vượt ra ngoài lĩnh vực công nghệ, đặc biệt đối với thị trường trái phiếu và khả năng huy động vốn của các chính phủ.
Để tài trợ cho việc xây dựng các trung tâm dữ liệu, nhà máy sản xuất chip và hệ thống máy chủ, những tập đoàn công nghệ hàng đầu như Google, Meta và Amazon đang đẩy mạnh vay nợ với quy mô chưa từng có.
Theo ước tính của ông Chris Della Fave, chuyên gia ngân hàng đầu tư Post Oak Group, được Hãng thông tấn Pháp AFP dẫn lại, từ đầu năm 2026 đến nay, các tập đoàn công nghệ đã vay khoảng 500 tỷ USD. Hoạt động đầu tư liên quan đến AI hiện chiếm tới 25% tổng lượng trái phiếu doanh nghiệp phát hành, so với chỉ 4% cách đây hai năm.
Làn sóng huy động vốn này khiến các doanh nghiệp thuộc những ngành khác phải cạnh tranh gay gắt hơn để thu hút nhà đầu tư. Đáng chú ý, ngay cả các chính phủ cũng bắt đầu chịu sức ép khi các tập đoàn công nghệ lớn thu hút một phần đáng kể nguồn vốn trên thị trường.
Theo nguyên tắc cung cầu, khi nhu cầu vay vốn tăng mạnh, các nhà đầu tư có xu hướng đòi hỏi mức lãi suất cao hơn. Tại Mỹ, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm hiện vượt 5,30%. Ngoài tác động của lạm phát năng lượng do xung đột tại Trung Đông, Bộ Tài chính Mỹ còn phải cạnh tranh với các tập đoàn công nghệ trong việc huy động vốn.
Tại châu Âu, tác động này hiện chưa lớn bằng Mỹ nhưng đang có xu hướng gia tăng. Theo ông Huw Van Steenis, chuyên gia của công ty quản lý tài sản Apollo Global Management, từ đầu năm đến nay, các tập đoàn cung cấp dịch vụ điện toán đám mây quy mô lớn chiếm khoảng 7% lượng trái phiếu bằng đồng euro có kỳ hạn từ 10 năm trở lên được phát hành.
Diễn biến trên xuất hiện đúng thời điểm nhiều nước châu Âu đang phải đối mặt với chi phí vay nợ tăng cao. Đặc biệt tại Pháp, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm đã tiến sát mức 5%, trong bối cảnh nợ công gần bằng 120% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và thâm hụt ngân sách vượt 5% GDP.
Những bất ổn chính trị cùng việc Chính phủ Pháp chưa xây dựng được một lộ trình tài chính đủ sức thuyết phục đang khiến giới đầu tư lo ngại. Theo bài phân tích, một trong những nhiệm vụ quan trọng của chính phủ mới sau cuộc bầu cử tổng thống giữa năm 2027 sẽ là khôi phục niềm tin của thị trường.
Tuy nhiên, sức ép đối với ngân sách nhà nước không chỉ đến từ việc chi phí vay nợ tăng lên. Về trung hạn, AI còn có thể làm thay đổi căn bản cơ cấu nguồn thu thuế, đặc biệt tại những nền kinh tế phát triển vốn phụ thuộc nhiều vào thuế đánh trên thu nhập từ lao động.
Hiện nay, tại các nền kinh tế phát triển, trung bình khoảng 50% nguồn thu ngân sách đến từ thuế thu nhập cá nhân và các khoản đóng góp bảo hiểm xã hội. Nếu AI thay thế một bộ phận lớn người lao động, nguồn thu từ những khoản này có nguy cơ suy giảm trong thời gian dài.
Trong kịch bản lạc quan, lợi nhuận doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế do AI mang lại có thể bù đắp phần ngân sách thất thu. Tuy nhiên, khả năng này vẫn còn nhiều bất định, nhất là khi lợi ích kinh tế từ AI có thể tập trung vào một số doanh nghiệp và nhóm chủ sở hữu vốn.
Trong bài viết đăng ngày 29/9, tuần báo kinh tế The Economist đã tìm cách lượng hóa tác động của AI đối với ngân sách các nước. Theo tính toán của tạp chí này, nếu AI khiến tỷ trọng thu nhập từ lao động trong tổng thu nhập quốc dân giảm 10 điểm phần trăm, Pháp và Italy sẽ nằm trong nhóm chịu thiệt hại nặng nề nhất, với mức thất thu ngân sách tương đương khoảng 4% GDP.
Trong khi đó, Mỹ, Australia và Hàn Quốc được dự báo sẽ chịu tác động nhẹ hơn nhờ cơ cấu thu ngân sách ít phụ thuộc hơn vào việc đánh thuế lao động.
Những dự báo trên đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì hệ thống thuế hiện nay khi AI ngày càng đảm nhiệm nhiều công việc vốn do con người thực hiện. Nếu nguồn thu từ tiền lương và việc làm suy giảm, các chính phủ sẽ phải tìm kiếm những nguồn thu thay thế để bảo đảm khả năng tài trợ cho các dịch vụ công và thực hiện nghĩa vụ trả nợ.
Một trong những hướng được đặt ra là tăng cường đánh thuế đối với lợi nhuận mà các doanh nghiệp thu được nhờ AI. Những phương án khác bao gồm tăng thuế đối với tài sản của các chủ doanh nghiệp công nghệ giàu có, nâng thuế đánh vào lợi nhuận từ chuyển nhượng tài sản hoặc điều chỉnh thuế thu nhập doanh nghiệp.
Tuy nhiên, mỗi phương án đều đặt ra những vấn đề phức tạp về hiệu quả kinh tế, phân phối thu nhập và khả năng phối hợp chính sách thuế giữa các quốc gia. Việc đánh thuế cao hơn đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư cũng có thể ảnh hưởng đến quyết định đầu tư, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế về công nghệ ngày càng gay gắt.
Khó khăn còn nằm ở chỗ, trong giai đoạn chuyển đổi, các chính phủ có thể phải tăng chi ngân sách để hỗ trợ những người mất việc do AI, thông qua trợ cấp thất nghiệp và các chương trình đào tạo lại, chuyển đổi nghề nghiệp. Như vậy, trong khi nguồn thu từ lao động có nguy cơ giảm, nhu cầu chi tiêu xã hội lại có thể tăng, khiến áp lực thâm hụt ngân sách trở nên nghiêm trọng hơn./.
(TTXVN/Vietnam+)