Trường hợp nào dự kiến áp dụng thu hồi tài sản không qua kết tội?

Dự thảo Nghị quyết về thí điểm thu hồi, xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội vừa được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến tại phiên họp thứ 6, ngày 23/9. Đây là cơ chế đáng chú ý vì cho phép Tòa án xem xét tài sản liên quan đến tội phạm dù chưa có bản án hình sự kết tội đối với người bị buộc tội. Theo đề xuất, việc thu hồi tài sản sẽ được thực hiện theo trình tự, thủ tục pháp luật quy định, trên cơ sở đề nghị của Viện kiểm sát và những bằng chứng hợp lý. Viện trưởng VKSND Tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết cơ chế mới được thực hiện độc lập với trình tự, thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người bị buộc tội. Nói cách khác, việc xử lý tài sản có thể được tiến hành trong những trường hợp vụ án hình sự chưa thể đi đến bản án kết tội vì các lý do tố tụng khác nhau. Tuy nhiên, dự thảo hiện quy định cơ chế này không áp dụng đối với trường hợp pháp nhân thương mại phạm tội, nội dung đang được cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ thêm. Theo đề xuất của VKSND Tối cao, cơ chế thí điểm trước mắt tập trung vào ba nhóm tội phạm có tính chất nghiêm trọng, thường gắn với dòng tiền và tài sản bất hợp pháp. Nhóm thứ nhất là tội rửa tiền, nhóm thứ hai là các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, còn nhóm thứ ba gồm tội phạm tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ. Việc giới hạn phạm vi như vậy nhằm tạo khuôn khổ thử nghiệm cụ thể, thay vì mở rộng ngay cơ chế đặc biệt này cho mọi loại tội phạm. Những tài sản được xem xét thu hồi không qua kết tội là tài sản có bằng chứng hợp lý cho thấy liên quan đến tội phạm, nhưng không phải vật chứng trong vụ án hình sự. Phạm vi này còn bao gồm tài sản được hình thành từ việc mua bán, giao dịch hoặc chuyển đổi tài sản do phạm tội mà có. Lợi tức, lợi nhuận cùng các lợi ích vật chất khác phát sinh từ tài sản liên quan đến tội phạm cũng có thể bị xem xét, xử lý theo cơ chế được đề xuất. Dự thảo không trao quyền thu hồi trong mọi hoàn cảnh, mà chỉ đặt ra một số trường hợp tố tụng cụ thể để bảo đảm việc áp dụng có giới hạn. Trường hợp thứ nhất là vụ án đã được khởi tố nhưng quyết định khởi tố sau đó bị hủy bỏ, khiến quá trình xử lý hình sự không thể tiếp tục theo hướng ban đầu. Trường hợp thứ hai và thứ ba là vụ án bị tạm đình chỉ điều tra, tạm đình chỉ vụ án, hoặc bị đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án trước khi mở phiên tòa sơ thẩm. Cơ chế này chỉ được xem xét khi đồng thời đáp ứng hai điều kiện được nêu trong dự thảo nghị quyết, nhằm tránh việc thu hồi tài sản thiếu căn cứ hoặc thiếu liên hệ với một vụ án cụ thể. Điều kiện đầu tiên là phải có một trong các quyết định tố tụng được ban hành khi kết thúc vụ án hình sự. Điều kiện thứ hai là cơ quan tiến hành tố tụng phải có văn bản đề nghị Viện kiểm sát khởi kiện, yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc dân sự về thu hồi, xử lý tài sản, kèm theo những bằng chứng hợp lý. Sau khi bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực, tài sản được thu hồi sẽ được nộp vào ngân sách Nhà nước hoặc giao cho cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quản lý. VKSND Tối cao đề xuất nghị quyết bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/3/2027 và được thực hiện trong thời hạn hai năm. Nghị quyết cũng không áp dụng đối với những hành vi phạm tội xảy ra trước 0h ngày 1/3/2027, theo nội dung được Dân Trí dẫn lại từ dự thảo. Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết cơ quan thẩm tra tán thành việc thí điểm đối với ba nhóm tội phạm mà VKSND Tối cao đề xuất. Tuy nhiên, cơ quan này đề nghị làm rõ vì sao cơ chế thu hồi tài sản không qua kết tội lại không áp dụng khi pháp nhân thương mại phạm tội. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định kết luận Ủy ban Thường vụ Quốc hội tán thành việc trình Quốc hội dự thảo nghị quyết tại kỳ họp thứ 2 vào tháng 10 tới, nơi các nội dung còn vướng mắc sẽ tiếp tục được xem xét.