Kết luận 205 của Bộ Chính trị ban hành có nhiều chính sách đột phá để thu hút nhân tài. Trong ảnh: sinh viên Trường ĐH Y Dược TP.HCM trong ngày tốt nghiệp - Ảnh minh họa: TRẦN HUỲNH
Tối 19-8, Việt Nam bế tắc trước Malaysia ở bán kết lượt về ASEAN Hyundai Cup thì Nguyễn Xuân Son vào sân, ghi hai bàn đưa đội tuyển vào chung kết. Trước đó, Xuân Son ghi bảy bàn tại ASEAN Cup 2024, góp phần đưa Việt Nam lên ngôi vô địch.
Nhưng hơn một tháng sau, anh chấn thương ở FIFA ASEAN Cup; Việt Nam lần lượt thua Thái Lan 0-2 và Malaysia 0-1. Không thể quy thất bại cho riêng một tiền đạo. Nhưng tôi vẫn tự hỏi: người giỏi có thể đem về chiến thắng, nhưng tập thể sẽ còn gì khi họ không thể tiếp tục thi đấu?
Câu hỏi ấy cũng đặt ra với chính sách thu hút nhà khoa học quốc tế. Nghị quyết 57-NQ/TW và Quyết định 530/QĐ-TTg ngày 31-3-2026 đặt ra chính sách thu hút chuyên gia nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài.
Đến năm 2035, chương trình đặt mục tiêu thu hút ít nhất 30 nhà khoa học xuất sắc dẫn dắt nhiệm vụ trọng điểm, 500 chuyên gia làm việc toàn thời gian và 1.500 người hợp tác thường xuyên hoặc từ xa. Mời được người tài mới là bước đầu.
Huy chương có làm nên một nền bóng bàn mạnh?
Singapore từng thu hút nhiều tay vợt gốc Trung Quốc. Li Jiawei, Feng Tianwei và Wang Yuegu giành huy chương bạc đồng đội nữ tại Olympic 2008, chấm dứt 48 năm Singapore không có huy chương Olympic.
Năm 2010, Singapore đánh bại Trung Quốc để vô địch đồng đội nữ thế giới; Olympic 2012 tiếp tục có hai huy chương đồng. Thành tích đội tuyển đã tăng rõ rệt.
Nhưng sau năm 2012, Singapore chưa giành thêm huy chương bóng bàn Olympic. Khi thế hệ nhập tịch qua đỉnh cao, bài toán kế cận hiện rõ. Singapore vẫn đầu tư các trung tâm đào tạo trẻ, trường thể thao và cơ hội thi đấu quốc tế.
Chính sách ấy cũng có mặt trái. Một số cựu vận động viên Singapore từng bày tỏ lo ngại về cơ hội lên đội tuyển của người được đào tạo trong nước. Huy chương là thành tựu thật, nhưng sẽ thiếu sót nếu chỉ đếm huy chương mà không nhìn xem những người trẻ có cơ hội phát triển đến đâu.
Khi tên tuổi lớn chưa bảo đảm kết quả
Trong khoa học, Singapore cũng từng thu hút chuyên gia quốc tế để phát triển khu nghiên cứu y sinh Biopolis từ năm 2003, song song đầu tư phòng thí nghiệm và đào tạo. Người tài có nơi làm việc và có đồng nghiệp để phát triển ý tưởng.
Thế nhưng năm 2006, Singapore chấm dứt bộ phận hợp tác nghiên cứu với Đại học Johns Hopkins của Mỹ. Họ cho rằng chương trình không đạt các mục tiêu về tuyển dụng nhà nghiên cứu và đào tạo tiến sĩ; phía Johns Hopkins phản đối một số đánh giá.
Hoạt động khám chữa bệnh của Johns Hopkins tại Singapore vẫn tiếp tục sau đó. Danh tiếng và nguồn vốn chưa đủ bảo đảm thành công.
Tại Mỹ, một nghiên cứu của Cục Nghiên cứu kinh tế quốc gia (NBER) trên dữ liệu 1990-2016 cho thấy nhà phát minh nhập cư chiếm khoảng 16% số nhà phát minh, nhưng đứng tên 23% bằng sáng chế.
Nghiên cứu còn ghi nhận năng suất sáng tạo của đồng nghiệp sinh tại Mỹ được hưởng lợi. Giá trị của nhân tài, trong trường hợp này, vượt khỏi những công trình mang tên riêng họ.
Ngược lại, điều tra của tạp chí Nature năm 2023 cho thấy một số đại học Saudi Arabia chi tiền để thu hút nhà khoa học có nhiều trích dẫn ghi tên trường làm cơ sở công tác chính, dù nghĩa vụ nghiên cứu tại đó có thể rất hạn chế.
Bảng xếp hạng được cải thiện chưa chắc đồng nghĩa phòng thí nghiệm và đội ngũ tại chỗ tiến bộ.
Việt Nam cần đo cả những gì ở lại
Nhìn các trường hợp trên, tôi không nghĩ phải lựa chọn giữa nhân tài và chính sách để giải thích thành công. Người được tuyển phải thật sự giỏi và phù hợp nhiệm vụ; nơi tiếp nhận cũng cần thiết bị, kinh phí, đồng nghiệp và quyền chủ động để họ làm việc.
Một chuyên gia xuất sắc khó xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh nếu mọi việc quan trọng đều phải chờ thủ tục hoặc không có người đủ năng lực cộng tác.
Quyết định 530 đã tính đến việc xây dựng nhóm nghiên cứu, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh và chuyển giao công nghệ. Vấn đề là chuyển những yêu cầu ấy thành việc cụ thể tại từng viện, trường.
Trước khi mời một chuyên gia về bán dẫn, chẳng hạn, cơ sở tiếp nhận phải xác định cần làm chủ công đoạn nào, ai là người Việt Nam cùng thực hiện, phòng thí nghiệm có gì và kinh phí ba năm lấy từ đâu. Không thể mời được giáo sư rồi mới bắt đầu đi tìm bài toán nghiên cứu.
Theo tôi, đánh giá sau ba đến năm năm cần nhìn cả sản phẩm trực tiếp và năng lực được hình thành.
Có bao nhiêu nghiên cứu viên trong nước đủ sức chủ trì đề tài? Quy trình kỹ thuật nào đã được làm chủ? Nếu chuyên gia kết thúc hợp đồng, ai tiếp tục công việc?
Những chỉ số này phải phù hợp với mục tiêu từng chương trình, không áp máy móc cho tất cả nhà khoa học. Chuyên gia làm toàn thời gian và người chỉ cộng tác từ xa cũng không thể bị đánh giá bằng cùng một bộ chỉ tiêu.
Cần quan tâm cả người đang làm việc trong nước. Đãi ngộ đặc biệt để thu hút chuyên gia là cần thiết, nhưng nhiệm vụ, quyền hạn và tiêu chí đánh giá phải minh bạch.
Nếu một nghiên cứu viên trẻ không thấy cơ hội trưởng thành bên cạnh người được mời về, chúng ta có thể giữ được một tên tuổi mà bỏ lỡ cả một thế hệ.
Tôi vẫn mong Xuân Son tiếp tục ghi bàn cho đội tuyển Việt Nam. Nhưng điều đáng mừng hơn là một ngày nào đó, khi anh không ra sân, chúng ta vẫn có những tiền đạo trẻ đủ sức thay thế. Với khoa học cũng vậy: người tài đến mang theo tri thức và cơ hội, điều cần nhìn lại khi họ rời đi là những con người, công trình và năng lực đã kịp trưởng thành ở Việt Nam.
Đạp đối thủ, cầu thủ nhập tịch Indonesia nhận thẻ đỏTiền vệ tuyển Indonesia - Thom Haye (gốc Hà Lan) đã đạp vào chân cầu thủ Malaysia buộc trọng tài phải rút thẻ đỏ, đuổi khỏi sân.