Sinh ra trong gia đình có sáu anh chị em ở Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, Quế nghỉ học sau lớp 9 vì hoàn cảnh khó khăn. 20 tuổi, chị vào TP HCM làm công nhân may, dành dụm tiền gửi về cho mẹ trang trải nợ nần, nuôi các em ăn học. Sau khoảng bảy năm làm việc trong các nhà máy, năm 2006 chị trở về quê.
Một năm sau, chuyến lên Điện Biên thăm họ hàng đưa Quế đến vùng đất sau này trở thành nơi lập nghiệp. Sau khi kết hôn, vợ chồng sống dựa vào việc làm thuê và canh tác trên khoảng 500 m2 ruộng của gia đình chồng. Chồng đi phụ hồ, mỗi ngày kiếm khoảng 40.000 đồng; vợ làm thuê được khoảng 20.000 đồng. Tiền công chỉ đủ trang trải sinh hoạt, còn nuôi con và tích lũy vẫn là gánh nặng.
Khoảng bốn năm sau, tận dụng tay nghề may từ thời làm công nhân, Quế mở tiệm may. Cuộc sống dần ổn định, nhưng chị muốn tìm hướng làm ăn khác. Năm 2015, nhận thấy nghề xay xát và buôn bán gạo ở địa phương có thể phát triển, chị cùng chồng đi chở gạo thuê, vừa kiếm sống vừa quan sát cách người trong nghề tìm nguồn hàng, tổ chức sản xuất và bán cho khách.
Khi mang thai tháng thứ bảy, chị vẫn chở gạo thuê, mỗi chuyến được trả khoảng 70.000 đồng. Một lần thấy người phụ nữ bụng mang dạ chửa đi làm mà không có dép, người thuê đã cho chị đôi dép tổ ong. Cảm động vì tấm lòng của chủ cơ sở, chị càng quyết tâm học nghề.
Chị Trần Thị Hương Quế. Ảnh: NVCC
Năm 2016, chị vay ngân hàng 150 triệu đồng, thế chấp nhà để mua gạo bán lại. Vốn ít, kinh nghiệm chưa nhiều, việc tìm khách hàng ban đầu không dễ. Chị chọn cách làm chậm mà chắc, coi chất lượng và chữ tín là điều phải giữ từ những đơn hàng đầu tiên: giao đúng loại gạo, đúng giá thỏa thuận và đúng thời gian. Khách hàng hài lòng giới thiệu thêm người quen, mạng lưới tiêu thụ từng bước mở rộng.
Giai đoạn 2016-2019, tiền tích lũy được dùng để xây kho, đầu tư máy móc và mở rộng thu mua. Cơ sở dần có những đơn hàng lớn, cung cấp gạo cho trường học, đại lý và các đầu mối tiêu thụ. Quế nhận ra gạo đặc sản Điện Biên có lợi thế riêng, nhưng muốn khách hàng tin tưởng lâu dài thì phải kiểm soát chất lượng, nguồn gốc và tạo được sự khác biệt cho sản phẩm.
Đầu năm 2020, HTX Tâm Thiện được thành lập, cũng là lúc thị trường biến động mạnh vì Covid-19. Những ngày đầu mùa dịch, nhu cầu mua tích trữ khiến các đại lý đến lấy hàng nhanh. Nhưng khi nhà hàng, khách sạn và cơ sở ăn uống đóng cửa, đầu ra của gạo nếp nương vốn phục vụ nhóm khách hàng này thu hẹp.
Hàng đã mua vẫn nằm trong kho, trong khi chi phí và vốn vay tiếp tục đè nặng. Quế kể có thời điểm mua thóc nếp với giá khoảng 18.000 đồng mỗi kg nhưng khi thị trường đình trệ, cơ sở buộc phải bán lỗ vốn. Trong hai năm 2021-2022, chị ước tính thiệt hại 7-10 tỷ đồng, gần như mất hết tiền tích lũy và vốn vay.
Cơ sở sản xuất của HTX Thiện Tâm. Ảnh: NVCC
Không bỏ cuộc, năm 2023 chị bắt đầu lại. Thay vì rời bỏ nghề gạo, chị tập trung cải thiện chất lượng, quy trình chế biến và kiểm soát thành phẩm. Chị tìm đến các cơ sở sản xuất ở nhiều địa phương để học hỏi, tìm hiểu dây chuyền giúp giảm tỷ lệ gạo gãy, nâng chất lượng và tiết kiệm nhân công.
Tiền tích lũy, vốn vay cùng sự hỗ trợ của người thân tiếp tục được đưa vào nhà xưởng và máy móc. Theo chị Quế, muốn cạnh tranh lâu dài, cơ sở không thể mãi phụ thuộc vào sức người và cách làm thủ công. Máy móc giúp thành phẩm đồng đều hơn, tăng năng suất và đáp ứng các đơn hàng lớn.
Những năm đầu chế biến, thóc sấy bằng củi có lúc khiến gạo ám mùi khói; khâu bảo quản chưa tốt cũng ảnh hưởng đến chất lượng. Phản hồi của khách hàng buộc cơ sở điều chỉnh cách sấy, bảo quản và phân loại. Hiện nay, mỗi lô gạo sau chế biến đều được nấu thử trước khi đóng gói. Với gạo Séng Cù, HTX liên kết với nông dân tại những cánh đồng có chất lượng phù hợp, thỏa thuận thu mua để người trồng lúa yên tâm sản xuất.
"Thành công được như hôm nay là nhờ chất lượng và chữ tín. Khách hàng tin mình thì mới tiếp tục mua và giới thiệu thêm người khác", chị Quế nói.
Sản phẩm nông nghiệp đăng trưng của HTX Thiện Tâm. Ảnh: NVCC
Từ chỗ chủ yếu thu mua, bán gạo, HTX Tâm Thiện từng bước mở rộng sản xuất, sơ chế và tiêu thụ gạo Séng Cù, nếp nương cùng nhiều sản phẩm khác. Doanh thu đạt khoảng 30 tỷ đồng mỗi năm, lợi nhuận 2 tỷ đồng. HTX tạo việc làm thường xuyên cho 10 lao động, thu nhập bình quân 110 triệu đồng mỗi người mỗi năm, đồng thời liên kết với hơn 200 hộ dân. Có thời điểm, lượng đơn đặt hàng vượt khả năng cung ứng, khiến cơ sở phải tính toán đầu tư thêm máy móc.
Với Quế, quy mô hay doanh thu không phải thước đo duy nhất cho thành công. Điều khiến chị vui hơn cả là công việc tạo ra cho người dân địa phương, trong đó có những lao động dân tộc thiểu số từng chật vật tìm kế sinh nhai. Trong quá trình làm ăn, chị chứng kiến nhiều hộ trồng lúa bán thóc sau thu hoạch nhưng tiền thu về đôi khi chỉ đủ trả gốc, còn lãi vay và chi phí sinh hoạt tiếp tục kéo dài vòng nợ nần. Khi HTX ổn định hơn, chị tìm cách tạo thêm việc làm và hỗ trợ một số người dân tháo gỡ khó khăn tài chính.
"Niềm vui nhất của tôi không phải là nhiều tiền hay ít tiền, mà là lo được công ăn việc làm cho bà con", chị chia sẻ.
HTX Thiện Tâm liên kết sản xuất với nông dân ở cánh đồng Mường Thanh. Ảnh: NVCC
Những người từng làm bốc vác tại cơ sở có thêm thu nhập khi đơn hàng tăng. Con cái họ có điều kiện học hành, một số em trở thành bộ đội, giáo viên. Với Quế, đó là ý nghĩa thiết thực của việc phát triển sản xuất tại địa phương: giá trị từ hạt gạo không chỉ dừng ở doanh thu của cơ sở hay thu nhập người trồng lúa, mà còn mở ra cơ hội cho những gia đình tham gia chuỗi sản xuất.
Dẫu vậy, mở rộng HTX vẫn là bài toán khó. Thu mua lượng thóc lớn đòi hỏi vốn lưu động đáng kể, trong khi khả năng tiếp cận tín dụng còn hạn chế. Nếu có thêm nguồn lực, chị muốn phát triển các sản phẩm chế biến sâu như bột nếp, bánh gạo, thay vì chỉ tập trung vào gạo thành phẩm.
Năm 2026, tròn 46 tuổi, chị Quế được bình chọn là Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới. Sau những lần mở rộng rồi mất vốn, điều chị hướng đến vẫn là phát triển thị trường cho gạo Séng Cù, làm thêm sản phẩm từ hạt gạo và tạo nhiều việc làm hơn cho người dân địa phương.
Gia Chính