Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về hoàn thiện hệ thống phân phối xăng dầu, Bộ Công thương đang hoàn thiện Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định hiện hành. Đến nay, Dự thảo đã qua nhiều lần xin ý kiến các thành viên Chính phủ, tiếp tục được hoàn thiện theo chỉ đạo tại Thông báo số 488/TB-VPCP ngày 17/9/2026 của Văn phòng Chính phủ.
Điểm đáng chú ý là đổi mới cơ chế điều hành giá xăng dầu theo hướng tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, đồng thời chuyển trọng tâm quản lý của Nhà nước sang giám sát và hậu kiểm. Theo đó, Nhà nước sẽ không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay. Doanh nghiệp bán lẻ chủ động quyết định và công bố giá bán trong hệ thống trên cơ sở công thức, nguyên tắc được quy định tại Nghị định. Với cơ chế này, giá xăng dầu được đưa về cho thị trường quyết định, còn Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, giám sát và can thiệp khi thị trường có biến động.
Với vai trò cơ quan quản lý nhà nước, Bộ Công thương dự kiến xây dựng hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia, đồng bộ kết nối dữ liệu về hoạt động mua bán, tồn kho và hóa đơn bán lẻ. Qua đó, việc giám sát thị trường có thể dựa trên dữ liệu thực tế, giúp phát hiện sớm các diễn biến bất thường và hành vi gian lận.
Tuy nhiên, trao quyền tự quyết giá cũng đặt ra vấn đề về điều kiện cạnh tranh. Khi doanh nghiệp bán lẻ được chủ động quyết định giá bán, liệu họ có đủ khả năng lựa chọn nguồn cung và tự quyết các điều kiện kinh doanh, hay quyền này vẫn bị giới hạn bởi quan hệ giữa các khâu trong hệ thống phân phối?
Một trong những vấn đề của thị trường hiện nay là sự phụ thuộc của doanh nghiệp bán lẻ vào các thương nhân đầu mối, từ nguồn hàng, tỷ lệ chiết khấu đến lợi nhuận. Từng có nhiều thời điểm khi thị trường biến động, chiết khấu bị đẩy xuống mức 0 đồng và kéo dài gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của các cửa hàng bán lẻ bởi… lợi nhuận do doanh nghiệp đầu mối quyết định!
Thực tế trên thị trường cho thấy, nếu doanh nghiệp bán lẻ vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một nguồn cung, việc được quyền công bố giá bán riêng chưa chắc đồng nghĩa với quyền chủ động thực thụ. Và khi khả năng tự lựa chọn nhà cung cấp và đàm phán điều kiện thương mại còn hạn chế, quyền tự quyết giá khó trở thành công cụ cạnh tranh hiệu quả.
Do đó, việc làm rõ hơn các khoản chi phí dành cho khâu bán lẻ trong cơ chế hình thành giá, bảo đảm doanh nghiệp có đủ điều kiện duy trì hoạt động và lợi nhuận hợp lý là điều cần có.
Ngược lại, theo nhiều chuyên gia kinh tế, khi trao quyền tự định giá cho doanh nghiệp bán lẻ, yêu cầu quan trọng là phải kiểm soát được các hành vi làm méo mó cạnh tranh như thỏa thuận giá, phân chia thị trường, áp đặt điều kiện thương mại bất hợp lý hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh.
Mặt khác, mối quan hệ giữa thương nhân đầu mối, phân phối và doanh nghiệp bán lẻ cũng cần được phân định rõ ràng, kiểm soát chặt chẽ. Doanh nghiệp bán lẻ chỉ thật sự có quyền tự quyết khi có khả năng lựa chọn nguồn cung, tự chủ đàm phán và bảo đảm sức cạnh tranh. Nếu vẫn tồn tại sự phụ thuộc cố hữu, quyền tự định giá bán lẻ xăng dầu mà các doanh nghiệp bán lẻ có thể được trao rất dễ trở thành “quyền trên giấy”.
Hương Nguyên