Trần Anh Tuấn
Tiến sĩ Khoa học Môi trường
Người phụ nữ nhặt hết chai lọ trong thùng rác tái chế, dựng thùng lên rồi cười và nói với tôi: "Làm thế này, tiện cho chúng em quá". Tôi từng kể lại câu chuyện này trong bài viết Phân loại rác: càng làm càng rối trên mục Góc nhìn cách đây hơn hai năm.
Nay, việc thí điểm túi rác tiêu chuẩn ở Hà Nội lại đặt ra một câu hỏi mới: Chiếc túi này sẽ giúp quản lý rác hiệu quả hơn như thế nào?
Từ ngày 1/10, người dân tổ dân phố Lê Thánh Tông thuộc phường Cửa Nam, Hà Nội bắt đầu sử dụng túi rác tiêu chuẩn để chứa phần rác còn lại sau phân loại, bao gồm cả rác thực phẩm.
Trong giai đoạn thí điểm, túi được cấp miễn phí để người dân làm quen với cách phân loại và chuyển giao rác. Việc bắt đầu ở phạm vi hẹp, tập trung vào nhóm rác này là bước đi hợp lý, tạo cơ sở để tiến tới thu phí theo lượng rác phát sinh một cách công bằng hơn.
Cách tiếp cận từng bước cũng giúp hạn chế sự lúng túng cho cả người dân và đơn vị thu gom. Tuy nhiên, việc sử dụng túi khi được cấp miễn phí và khi phải bỏ tiền mua có thể dẫn đến những phản ứng khác nhau.
Vì vậy, bên cạnh đánh giá cách tổ chức phân loại và thu gom trong giai đoạn thí điểm, cần tính đến những vướng mắc khi áp dụng cơ chế thu phí qua túi tiêu chuẩn. Nếu không giải quyết thấu đáo, cảm giác "càng làm càng rối" có thể sẽ lặp lại dưới hình thức mới.
Khi chính thức thu phí dịch vụ rác thải qua túi tiêu chuẩn, thách thức đầu tiên nằm ở bài toán định giá. Chiếc túi thực chất là một công cụ kinh tế hướng tới hai mục tiêu: điều chỉnh hành vi người dân và bù đắp chi phí vận hành hệ thống.
Nếu giá túi quá thấp, áp lực về kinh tế sẽ không đủ mạnh để người dân giảm lượng rác còn lại phải chuyển giao, đồng thời nguồn thu có thể không đủ bù đắp chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý. Ngược lại, giá cao lại trở thành gánh nặng tài chính đối với các hộ thu nhập thấp hoặc đông nhân khẩu.
Do đó, việc xác định một mức giá cân bằng - đủ cao để đảm bảo hiệu quả, nhưng đủ thấp để người dân chấp nhận được - chính là yếu tố then chốt.
Với các hộ thu nhập thấp, cơ chế hỗ trợ cũng cần được tính đến ngay từ đầu. Thách thức tiếp theo nằm ở kiểm soát và bài toán vật liệu. Kinh nghiệm thực tế cho thấy chính sách về môi trường khó đạt hiệu quả nếu kỳ vọng quá mức vào ý thức cộng đồng.
Khi giá bán túi tiêu chuẩn cao hơn so với túi thông thường, sự xuất hiện của hàng giả, hàng nhái là hệ quả tất yếu nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Ngoài ra, bài toán vật liệu của chiếc túi vẫn chưa có lời giải: Nếu chọn loại có khả năng phân hủy sinh học, giá thành sẽ tăng cao.
Mẫu túi đựng rác tiêu chuẩn của URENCO. Ảnh: Thanh Hồng
Ngược lại, nếu dùng nhựa thường có phối trộn vật liệu tái chế để tối ưu chi phí và độ bền thì lại vô tình tiếp tay cho rác thải nhựa. Đây là thế lưỡng nan đòi hỏi quyết sách phải dựa trên dữ liệu thực tế chứ không chỉ dựa trên kỳ vọng. Nguy cơ lớn hơn nằm ở những hệ lụy ngoài ý muốn.
Nếu rác không được chứa trong túi quy định và đơn vị dịch vụ môi trường từ chối thu gom, một bộ phận người dân có thể lựa chọn những hành vi tiêu cực: bỏ rác vào thùng công cộng, đổ trộm ở các khu đất trống, ven đường hoặc kênh rạch.
Khi đó, chi phí xử lý các điểm tập kết rác tự phát có thể làm giảm, thậm chí triệt tiêu lợi ích tài chính của mô hình, đồng thời gây tổn hại đến mỹ quan đô thị và môi trường.
Nói cách khác, trong nỗ lực giải quyết một vấn đề môi trường, chúng ta có nguy cơ tạo ra một vấn đề môi trường khác không kém phần nghiêm trọng. Điều quan trọng nhất hiện nay không phải là chúng ta nhân rộng mô hình này nhanh đến đâu, mà là khả năng đánh giá trung thực, khách quan những gì diễn ra trong giai đoạn thí điểm.
Trong đợt thí điểm miễn phí, cần làm rõ: Người dân có sử dụng đúng túi và phân loại đúng không? Lượng rác còn lại có giảm không? Chi phí tổ chức và thu gom thay đổi thế nào?
Trước khi nhân rộng cơ chế thu phí, cần đánh giá thêm khả năng chi trả, phản ứng của người dân với các mức giá và nguy cơ đổ rác sai nơi quy định. Sự hưởng ứng khi được phát túi miễn phí chưa đủ để kết luận người dân sẽ chấp nhận khi phải trả tiền.
Suy cho cùng, mục tiêu cốt lõi là giảm lượng rác còn lại phải xử lý, nâng cao hiệu quả phân loại và phân bổ chi phí công bằng hơn.
Chiếc túi tiêu chuẩn chỉ có ý nghĩa khi giúp đạt được những kết quả này. Thành công của chính sách vì thế phụ thuộc vào cách định giá, cách tổ chức thu gom và cách tạo điều kiện để người dân thực hiện mỗi ngày.
Ngày 29/9, Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội (URENCO) cho biết đơn vị đang phối hợp với UBND phường Cửa Nam thí điểm phát miễn phí túi tiêu chuẩn cho hơn 500 hộ gia đình, hộ kinh doanh tại tổ dân phố Lê Thánh Tông.
Trong thời gian thí điểm, túi tiêu chuẩn được cấp phát định kỳ một lần mỗi tháng, số lượng tương ứng định mức một túi một hộ mỗi ngày. Hộ gia đình được cấp túi có dung tích 10 lít, trong khi hộ kinh doanh sử dụng túi 40 lít.
Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định hộ gia đình, cá nhân bắt buộc phải phân loại rác thải. Trường hợp không phân loại rác đúng quy định có thể bị từ chối thu nhận hoặc xử phạt hành chính theo quy định địa phương. Chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải sinh hoạt được tính theo khối lượng hoặc thể tích phát sinh, áp dụng nguyên tắc "ai xả nhiều rác hơn thì trả nhiều tiền hơn".
Trần Anh Tuấn