Ukraine nguy cơ quá tải mạng lưới phòng không

Ukraine cho biết, vào đêm ngày 26, rạng sáng ngày 27/10, Nga phóng khoảng 280 UAV (trong đó gần 70 chiếc dùng động cơ phản lực) cùng tên lửa đạn đạo Iskander-M/S-400 nhằm vào thủ đô Kiev và nhiều khu vực khác của Ukraine.

Không quân Ukraine thông báo đã bắn hạ hoặc vô hiệu hóa 257 mục tiêu, trong đó có 2 tên lửa đạn đạo và 255 UAV. Dù tỷ lệ đánh chặn vẫn cao, một số mục tiêu vẫn bị xuyên qua, gây thiệt hại tại nhiều địa điểm.

Cuộc tấn công này của Nga là một trong hàng loạt đợt tấn công hỗn hợp mà Moscow đã duy trì suốt nhiều tháng qua, phản ánh chiến lược ngày càng rõ: dùng vũ khí giá rẻ, tốc độ cao để làm cạn kiệt kho đạn phòng không của Ukraine.

Sự xuất hiện của lớp vũ khí tên lửa hành trình bán phần

Từ giữa năm 2026, Nga đẩy mạnh việc đưa vào sử dụng một lớp vũ khí mới là các tên lửa hành trình hoặc thiết bị quân sự giống tên lửa hành trình có giá thành thấp, thường được gọi chung là tên lửa hành trình bán phần. Theo phân tích của Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), các hệ thống như Banderol (S8000), Dan-T và gần đây là Filin đã được tích hợp vào các gói tấn công hỗn hợp từ mùa hè năm 2026.

Theo Topwar, Banderol được mô tả là tên lửa hành trình ngân sách với đầu đạn nhỏ, chi phí ước tính khoảng 50.000-150.000 USD mỗi quả, so với khoảng 2 triệu USD của tên lửa Kh-101 truyền thống. Trong khi Filin, do Tổ hợp Khoa học - Sản xuất (NPO) Molniya của Nga phát triển, có chiều dài khoảng 3,5m, sải cánh 3m, tốc độ tuyên bố lên tới 800km/h, tầm bắn khoảng 1.200km và đầu đạn 50-100kg.

Cơ quan Tình báo Quốc phòng Ukraine (GUR) cho biết tên lửa Filin bắt đầu được triển khai từ cuối mùa hè 2026, sử dụng công nghệ in 3D để giảm chi phí sản xuất.

Cùng với đó, các biến thể Geran (Shahed) dùng động cơ phản lực (Geran-4 và Geran-5) cũng đóng vai trò then chốt trong cuộc chiến này. Chúng bay nhanh hơn nhiều so với phiên bản cánh quạt truyền thống (khoảng 400-600km/h hoặc cao hơn), khó bị máy bay không người lái đánh chặn giá rẻ của Ukraine tiêu diệt hơn. Theo dữ liệu tình báo Ukraine, Nga đang sản xuất nhiều UAV tấn công và mồi nhử mỗi tháng, trong đó những chiếc dùng động cơ phản lực.

Điểm chung của các hệ thống này là sự kết hợp giữa tốc độ, khả năng bay thấp hoặc linh hoạt quỹ đạo và giá thành thấp hơn nhiều so với tên lửa hành trình chiến lược. Chúng lấp đầy khoảng trống giữa UAV một chiều chậm và tên lửa đắt tiền, buộc hệ thống phòng không Ukraine phải đối phó với mối đe dọa ở mức trung gian.

Lợi thế chi phí và quy mô sản xuất

Sự chênh lệch chi phí là yếu tố then chốt tạo ra nguy cơ quá tải. Một quả tên lửa đánh chặn Patriot có giá hàng triệu USD, trong khi một tên lửa Banderol hay Geran phản lực chỉ bằng một phần nhỏ.

Nga có thể phóng nhiều mục tiêu trong các đợt tấn công hỗn hợp: mồi nhử Gerbera để kích hoạt radar và làm lộ vị trí phóng, UAV-Geran phản lực dùng để chiếm dụng tài nguyên đánh chặn, rồi kích hoạt tên lửa hành trình giá rẻ và tên lửa đạn đạo để tận dụng lỗ hổng.

Từ phía Ukraine và các đối tác phương Tây, việc đáp ứng bằng các hệ thống phòng không cao cấp trở nên ngày càng khó khăn về mặt kinh tế và hậu cần. Viện Nghiên cứu chiến tranh (ISW) có trụ sở tại Mỹ nhấn mạnh rằng quân đội Nga đang tận dụng khoảng trống này trước khi Ukraine và đồng minh có thể triển khai các giải pháp đánh chặn giá rẻ ở quy mô tương ứng.

Cơ chế quá tải mạng phòng không

Cơ chế quá tải hoạt động theo nhiều lớp.

Thứ nhất, số lượng lớn mục tiêu bay đồng thời làm bão hòa hệ thống radar và khả năng theo dõi. Các mục tiêu bay thấp, tốc độ trung bình - cao buộc các hệ thống phòng không tầm trung và tầm ngắn phải tham gia sớm, trong khi tên lửa đạn đạo và siêu thanh đòi hỏi các hệ thống Patriot hoặc SAMP/T vốn đã khan hiếm đạn.

Thứ hai, sự đa dạng hóa quỹ đạo và tốc độ làm giảm hiệu quả của các biện pháp đối phó chuyên biệt. Ukraine khá thành công trong việc đánh chặn máy bay không người lái cánh quạt bằng UAV đánh chặn nội địa và các tổ hợp cơ động. Tuy nhiên, các mục tiêu phản lực nhanh hơn đòi hỏi tên lửa đánh chặn đắt tiền hơn hoặc máy bay chiến đấu, làm tiêu tốn giờ bay và đạn AIM-9 Sidewinder, R.550 Magic 2 (hai dòng tên lửa không đối không tầm ngắn dẫn đường bằng hồng ngoại). Theo một số đánh giá, tỷ lệ đánh chặn Geran phản lực thấp hơn đáng kể so với phiên bản cũ.

Thứ ba, Nga thường kết hợp nhiều đợt sóng tấn công: đợt máy bay không người lái ban ngày để làm mòn hệ thống, sau đó là tấn công ban đêm với tên lửa hỗn hợp. Các nguồn tin từ Không quân Ukraine và các phân tích độc lập cho thấy một số đợt tấn công gần đây của Nga, số lượng tên lửa đạn đạo xuyên qua tăng lên khi kho đạn Patriot cạn kiệt tạm thời. Tổng thống Volodymyr Zelensky từng công khai đề cập đến tình trạng thiếu hụt đạn Patriot và kêu gọi hỗ trợ khẩn cấp từ Mỹ và châu Âu.

Kết quả là mạng phòng không bị buộc phải phân tán tài nguyên, ưu tiên bảo vệ các mục tiêu quan trọng (Kiev, cơ sở hạ tầng năng lượng, thành phố lớn), trong khi các khu vực khác dễ bị tổn thương hơn. Điều này không chỉ làm tăng thiệt hại dân sự và hạ tầng mà còn ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ các cơ sở quân sự và logistics.

Ukraine đã thích ứng bằng nhiều cách khác nhau, bao gồm: (i) Phát triển hệ thống máy bay không người lái đánh chặn giá rẻ; (ii) Tăng cường các thiết bị tác chiến điện tử (EW); (iii) Sử dụng các tổ hợp cơ động với súng máy và tên lửa tầm ngắn; (iv) Đồng thời tận dụng tiêm kích F-16 và Mirage để đánh chặn tên lửa hành trình. Một số chương trình nội địa đang hướng tới sản xuất tên lửa đánh chặn với chi phí dưới 20.000 USD mỗi quả, nhằm tạo lợi thế chi phí tương tự phía Nga.

Tuy nhiên, những giải pháp này chưa đủ để đối phó với quy mô, tốc độ của mối đe dọa mới. Việc thiếu hụt đạn cho các hệ thống tầm xa cao cấp vẫn là nút thắt lớn nhất. Các đối tác phương Tây đối mặt với hạn chế sản xuất và ưu tiên quốc gia, khiến việc bổ sung đạn Patriot, NASAMS hay IRIS-T không theo kịp nhịp độ tiêu thụ.

Tác động chiến lược

Việc Nga chuyển sang tên lửa hành trình giá rẻ và UAV phản lực không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là phép thử về khả năng bền vững của phòng không Ukraine trong chiến tranh tiêu hao. Nếu không có sự gia tăng đáng kể về số lượng hệ thống đánh chặn giá rẻ và đạn dược tầm xa, nguy cơ mạng phòng không bị quá tải định kỳ sẽ gia tăng, nhất là khi mùa đông đến và Nga tập trung tấn công hạ tầng năng lượng.

Từ góc độ rộng hơn, sự phát triển này cho thấy vòng xoáy đổi mới vũ khí trong xung đột kéo dài: mỗi bên đều tìm cách giảm chi phí đơn vị để duy trì áp lực. Nga đang cố gắng tận dụng lợi thế sản xuất hàng loạt và linh kiện thương mại, trong khi Ukraine và phương Tây phải cân bằng giữa công nghệ cao và khả năng sản xuất quy mô lớn.

Tên lửa hành trình giá rẻ và các hệ thống tương tự trở thành công cụ quan trọng trong chiến lược của Nga nhằm làm suy yếu khả năng phòng thủ trên không của Ukraine. Liệu Ukraine có thể thu hẹp khoảng cách về số lượng và chi phí đánh chặn trước khi áp lực này trở nên khó kiểm soát hơn hay không, vẫn là câu hỏi mở mà cả Kiev và các đối tác phương Tây đang phải trả lời bằng hành động thực tế.