- Phóng viên: Thưa Giáo sư, những yếu tố nguy cơ chính của bệnh tim mạch là gì và người dân có thể chủ động kiểm soát bằng cách nào?
GS Đỗ Doãn Lợi: Phần lớn các yếu tố nguy cơ đều có thể kiểm soát, trước hết là tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đường huyết cao, thừa cân-béo phì. Trong đó, tăng huyết áp đặc biệt nguy hiểm vì khiến tim phải làm việc với áp lực lớn trong thời gian dài, có thể dẫn đến phì đại cơ tim, suy tim; đồng thời huyết áp cao gây tổn thương thành mạch, thúc đẩy xơ vữa và làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ.
Đáng lo là các yếu tố nguy cơ đang xuất hiện ngày càng sớm ở người trẻ, khiến bệnh tim mạch có xu hướng trẻ hóa. Hút thuốc, sử dụng rượu bia, ăn uống thiếu lành mạnh, ít vận động và áp lực kéo dài đang trở thành những vấn đề đáng lưu ý. Nhiều người còn trẻ nhưng đã thừa cân, béo bụng, trong khi vẫn nghĩ “mình còn trẻ, chưa phải lo”.
Vì vậy, phòng bệnh phải bắt đầu từ sớm, bằng việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ và thay đổi lối sống. Truyền thông, giáo dục sức khỏe cho người trẻ cũng cần được tăng cường, để họ hiểu rằng sức khỏe không phải thứ có thể tiêu dùng vô hạn và không nên đợi đến khi cơ thể lên tiếng mới bắt đầu gìn giữ.
Tất cả những yếu tố đó đang cộng dồn và làm gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch. Gánh nặng bệnh tim mạch vẫn rất lớn. Vì vậy, chúng tôi xác định điều trị chỉ là một phần, quan trọng hơn là phải đẩy mạnh dự phòng, kiểm soát yếu tố nguy cơ và phát hiện bệnh sớm.
- Xin Giáo sư cho biết vai trò của công tác y tế dự phòng với bệnh tim mạch?
Theo tôi, nếu làm tốt công tác dự phòng, có thể phòng ngừa tới 70-80% bệnh tim mạch. Kiểm soát tốt huyết áp, mỡ máu, đường máu, không hút thuốc, tăng cường vận động và kiểm soát cân nặng có thể làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh cũng như tử vong do tim mạch. Trong kinh tế y tế, có một nguyên tắc thường được nhắc tới: một đồng đầu tư cho phòng bệnh có thể giúp giảm 5 đồng chi phí điều trị về sau và tạo ra tổng lợi ích kinh tế-xã hội tới 10 đồng.
Tôi rất mừng là thời gian gần đây, Nhà nước ngày càng quan tâm hơn đến công tác này, trong đó có chủ trương triển khai khám sức khỏe toàn dân từ năm 2026, tạo cơ hội phát hiện sớm các bệnh phổ biến như tăng huyết áp, tim mạch. Trước đó, từ năm 2005, Chương trình quốc gia phòng, chống các bệnh không lây nhiễm cũng đã được triển khai, trong đó có bệnh tim mạch, tăng huyết áp và đái tháo đường.
Hội Tim mạch học Việt Nam xác định dự phòng và kiểm soát yếu tố nguy cơ là một trọng tâm. Tại Đại hội Tim mạch toàn quốc vừa qua, chúng tôi đưa ra mục tiêu đến năm 2030, có 50% người tăng huyết áp được kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu. Đây là mục tiêu không dễ, bởi hiện nay, trong 100 người bị tăng huyết áp chỉ khoảng 50 người được phát hiện và khoảng 50% trong số đó được điều trị Tính ra, 100 người tăng huyết áp mới có 12-15 người được kiểm soát đạt yêu cầu. Khoảng trống này không chỉ do nhận thức của người dân mà còn bởi hệ thống y tế chưa đủ gần, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, nông thôn khó khăn. Vì vậy, khám sức khỏe toàn dân, trước hết tập trung vào tăng huyết áp và các bệnh nguy cơ cao, là chủ trương rất cần thiết để phát hiện sớm và cứu sống nhiều người.
- Vậy mỗi người cần thay đổi nếp sống, sinh hoạt thế nào để giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch?
Muốn phòng bệnh tim mạch, có thể hiểu rất đơn giản: huyết áp, mỡ máu, đường máu đều phải thấp, cân nặng phải được kiểm soát nhưng ý thức và quyết tâm vượt qua các yếu tố nguy cơ thì phải cao. Vì vậy, ăn uống cần cân đối, đủ rau, củ, quả, thịt, cá, các loại hạt, đỗ; quan trọng là không để tăng cân, hạn chế mỡ máu và rối loạn chuyển hóa, đi cùng là vận động. Người Việt hiện nay ít vận động hơn trước: ra khỏi nhà là lên xe máy hoặc ô-tô, ở cơ quan ngồi nhiều, việc nhà cũng có máy móc hỗ trợ. Ăn nhiều nhưng vận động ít khiến năng lượng dư thừa tích tụ thành mỡ, dẫn đến thừa cân, béo phì. Đi bộ 20-30 phút mỗi ngày đã rất tốt, không nhất thiết phải đến phòng gym; có thể đi bộ quanh nhà, trong khu dân cư hoặc tranh thủ vận động ngay tại chỗ. Càng đơn giản càng dễ duy trì. Tôi vẫn nói vui với bệnh nhân: “Chỉ cần nửa mét vuông là tôi cũng có thể vận động được”.
Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư.
Thiên Thanh (Thực hiện)