Hệ thống giao thông trên cao của Thủ đô đang phát triển mạnh mẽ với hàng loạt tuyến vành đai, cầu vượt cạn và đường sắt đô thị. Nhằm giảm sự thô cứng của các khối bêtông, Hà Nội đang nghiên cứu trồng cây dây leo bám trụ cầu tại một số khu vực như tuyến đường sắt Cát Linh - Hà Đông, hầm chui Lê Văn Lương - Tố Hữu và cầu vượt Lê Văn Lương - Láng Hạ.
Ưu điểm dễ nhận thấy nhất của việc phủ xanh trụ cầu là thay đổi diện mạo đô thị. Thay vì những khối bêtông khô khan, dễ bị loang lổ theo thời gian hoặc thành nơi dán quảng cáo rao vặt trái phép, các cột trụ xanh mát mang lại giá trị thẩm mỹ, tạo cảm giác dịu nhẹ và giảm căng thẳng thị giác cho người đi đường.
Dưới góc độ môi trường, PGS.TS Vũ Hoài Nam (Đại học Xây dựng Hà Nội) phân tích hàng trụ cầu cạn hứng chịu lượng khói bụi và khí thải khổng lồ. Trồng cây xanh quanh trụ cầu giúp cải thiện chất lượng không khí ở tầng thấp, nơi người tham gia giao thông hít thở hàng ngày.
Phối cảnh phủ xanh thành hầm chui Lê Văn Lương.
Ngoài ra, giải pháp này góp phần giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Vào mùa hè, các bề mặt bêtông hấp thụ nhiệt lượng lớn rồi tỏa ra môi trường khiến nhiệt độ mặt đường tăng cao. Lớp phủ thực vật sẽ giúp ngăn ánh nắng chiếu trực tiếp, làm giảm đáng kể nhiệt độ bề mặt bêtông và hạ nhiệt không gian xung quanh.
GS.TS Nguyễn Lân Hùng, Tổng thư ký Hội Các ngành sinh học Việt Nam, cho rằng các trụ cầu không chỉ là hạ tầng giao thông với sắt thép bêtông mà còn có thể là điểm nhấn đô thị khi được trang trí cây xanh, giàn hoa, bồn cây. Một số vị trí như cầu chui Long Biên, cầu cạn đường Võ Nguyên Giáp... đã được phủ xanh nhiều loại cây, tạo vẻ đẹp cho đô thị.
Các chuyên gia đánh giá việc tận dụng bề mặt thẳng đứng của trụ cầu cũng giúp tăng diện tích không gian xanh mà không tốn diện tích đất trồng, vốn là tài nguyên tại các đô thị lớn như Hà Nội.
Bên cạnh điểm tích cực, chuyên gia cảnh báo nhiều rủi ro nếu trồng cây thiếu kiểm soát. GS.TSKH Vũ Quang Côn, Hội Các ngành sinh học Việt Nam, cho rằng việc cho cây bám trực tiếp lên trụ cầu có thể ảnh hưởng xấu đến kết cấu. Một số loài cây leo có rễ ký sinh phát triển mạnh, có thể đâm sâu vào khe nứt nhỏ của bêtông, làm tích tụ độ ẩm và đẩy nhanh quá trình phong hóa, xuống cấp bề mặt công trình.
Cùng với đó là nguy cơ sinh vật gây hại và mất vệ sinh, do lớp cây rậm rạp trên thân trụ có thể trở thành nơi trú ngụ của côn trùng hoặc chuột, dễ tích tụ rác thải vào mùa mưa bão. Ông Côn nhận định Việt Nam vẫn chưa có đánh giá tác động đầy đủ về việc cây dây leo ảnh hưởng đến trụ cầu, do đó cần thực hiện thận trọng.
Về mặt an toàn giao thông, nếu cây không được cắt tỉa định kỳ, cành nhánh có thể phát triển lan ra lòng đường, che khuất tầm nhìn của tài xế hoặc làm ẩn hệ thống biển báo, đèn tín hiệu.
PGS.TS Vũ Hoài Nam thì lo ngại lớp cây phủ kín bề mặt có thể che khuất các khuyết điểm hoặc hư hỏng của trụ cầu trong quá trình vận hành. Nếu công trình xuất hiện nứt vỡ hay xuống cấp nhưng không được phát hiện kịp thời thì có thể gây ảnh hưởng đến an toàn kết cấu.
Bên cạnh đó, việc duy trì hệ thống cây xanh trên bề mặt đứng đòi hỏi chi phí duy trì và bảo dưỡng phức tạp. Do không tiếp xúc với đất tự nhiên, cây cần hệ thống giá đỡ (như lưới thép) và hệ thống tưới nước tự động, bón phân định kỳ. Nếu phụ thuộc hoàn toàn vào nhân công thủ công để giảm chi phí sẽ tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho công nhân làm việc giữa dòng giao thông.
Cùng với đó, đô thị Hà Nội có thời tiết khắc nghiệt, nắng nóng gay gắt mùa hè, khô lạnh mùa đông. Nếu chọn sai chủng loại, cây dễ chết hàng loạt, gây tốn kém chi phí trồng mới.
Phối cảnh trồng cây leo quanh trụ cầu đường sắt tuyến Cát Linh - Hà Đông, tại khu vực đường Nguyễn Trãi (trước tòa nhà Royal city).
Để hiện thực hóa ý tưởng mà vẫn đảm bảo an toàn cho hạ tầng giao thông, các chuyên gia đề xuất áp dụng giải pháp kỹ thuật đồng bộ. TS Đặng Văn Hà (Đại học Lâm nghiệp) nhấn mạnh quan trọng nhất là lựa chọn chủng loại thực vật phù hợp, không thể chọn cây theo cảm tính. Các loại cây được chọn phải có khả năng chịu nhiệt cao, chịu được bóng râm, nhất là khu vực dưới gầm cầu cạn, hầm chui thiếu ánh sáng và dễ bảo dưỡng. Không nên trồng cây leo vào trụ cầu mà phải có giàn để cây leo bám.
Ông Vũ Hoài Nam đề nghị đơn vị quản lý cây xanh phối hợp chặt chẽ với đơn vị thiết kế công trình để khảo sát chi tiết từng vị trí trụ cầu. Cần tránh phủ cây ở các khu vực nhạy cảm như gối cầu hoặc các điểm phải kiểm tra kỹ thuật định kỳ. Thay vì để cây tự leo bám vào bêtông nên áp dụng mô hình module trồng cây trên khung giàn hoặc lưới thép cách biệt với bề mặt trụ. Cách làm này vừa bảo vệ bêtông, vừa giúp việc tháo lắp, thay thế cây bị hỏng diễn ra dễ dàng.
Ông Nam cũng đề xuất đầu tư hệ thống tưới nước tự động, giúp giảm thiểu chi phí nhân công, tiết kiệm nước và đảm bảo an toàn vận hành trên các tuyến đường.
Đánh giá các trụ cầu hay hầm chui thường khô nóng, không lo ngại cây xanh gây ẩm mốc, GS.TS Nguyễn Lân Hùng gợi ý với thời tiết Hà Nội có thể trồng hoa giấy, bát tiên, lưỡi hổ, trạng nguyên..., đều là loại dễ trồng, cần ít nước. Dưới những trụ cầu cao có thể trồng bàng Đài Loan, bên cạnh những giàn treo.
Đoàn Loan