Sau cuộc sắp xếp chưa từng có tiền lệ, Tuyên Quang bước vào vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp với 124 xã, phường; 3.802 thôn, tổ dân phố được tổ chức lại còn 1.805 đơn vị.
Bộ máy tinh gọn hơn, địa bàn rộng hơn, thẩm quyền và trách nhiệm của cấp cơ sở cũng lớn hơn. Hiệu quả của đổi mới vì thế không chỉ được đo bằng số đầu mối giảm đi hay tỷ lệ hồ sơ giải quyết trên môi trường số, mà bằng việc chính quyền có gần dân hơn, những vấn đề từ cơ sở có được giải quyết nhanh hơn và mỗi chủ trương có thực sự đi vào cuộc sống hay không.
Từ những bản làng biên giới đến vùng quê cách mạng Tân Trào, các Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn đang trở thành những “điểm nối” gần dân nhất của Đảng. Có người đến từng nhà vận động xóa nhà tạm, giữ học sinh ở lại trường, thay đổi nếp sinh hoạt; có người 28 năm bền bỉ cùng dân mở đường, làm sân bóng, xây dựng khu dân cư đoàn kết.
Những việc làm bình dị ấy cho thấy sức mạnh của tổ chức đảng ở cơ sở được tạo nên từ uy tín của cán bộ, trách nhiệm của đảng viên và niềm tin của Nhân dân.
Báo Điện tử VietnamPlus giới thiệu chùm bài “Khi cán bộ cơ sở đứng ở tuyến đầu đổi mới” gồm 3 kỳ phản ánh cuộc sát hạch của bộ máy mới, những đổi thay trong phương thức lãnh đạo của Chi bộ và hành trình đưa nghị quyết đến từng cộng đồng dân cư. Qua đó khẳng định một yêu cầu xuyên suốt: cán bộ phải chủ động tìm đến dân, lấy những vấn đề của dân làm việc cần giải quyết và lấy kết quả phục vụ nhân dân làm thước đo năng lực, trách nhiệm của mình.
Bài 1: Cuộc sát hạch của bộ máy mớiCuộc sắp xếp chưa từng có tiền lệ đã đưa cấp xã từ vị trí chủ yếu tổ chức thực hiện lên tuyến đầu trực tiếp giải quyết phần lớn công việc của người dân. Quy mô lớn hơn, thẩm quyền nhiều hơn, yêu cầu cao hơn, trong khi điều kiện nhân lực và hạ tầng chưa đồng đều, khiến mỗi ngày vận hành bộ máy mới cũng là một ngày đội ngũ cán bộ cơ sở được kiểm nghiệm bằng năng lực, trách nhiệm và kết quả phục vụ Nhân dân.
Từ thay đổi địa giới đến thay đổi cách làm
Sau hợp nhất tỉnh và sắp xếp đơn vị hành chính, Tuyên Quang vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp với 124 xã, phường. Những đường ranh trên bản đồ được điều chỉnh trong một thời gian ngắn, nhưng phần việc phía sau mỗi quyết định sắp xếp lại trải rộng trên nhiều lĩnh vực: tổ chức bộ máy, bố trí cán bộ, tiếp nhận thẩm quyền mới, chuẩn hóa quy trình, kết nối dữ liệu và bảo đảm công việc của người dân không bị gián đoạn.
Hội nghị đánh giá một năm thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính các cấp và hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp trên địa bàn tỉnh, tổ chức ngày 11/5/2026, cho thấy bộ máy mới cơ bản vận hành ổn định, thông suốt.
Kết quả nắm bắt dư luận cho thấy 90,58% cán bộ, đảng viên và Nhân dân quan tâm đến quá trình này; 84,22% đánh giá bộ máy vận hành ổn định, thông suốt, hiệu quả.
Những con số tích cực phản ánh sự đồng thuận, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải chuyển thật nhanh từ “vận hành được” sang “vận hành tốt,” để hiệu quả của sắp xếp được nhận biết bằng những thay đổi cụ thể trong đời sống.
Phép thử đối với bộ máy mới hiện lên rõ nhất ở những địa bàn rộng, dân cư phân tán, nhiều dân tộc cùng sinh sống. Phường Hà Giang 1 được hình thành từ phường Nguyễn Trãi, xã Phương Thiện, xã Phương Độ và một phần phường Quang Trung, có diện tích 84,69km2, dân số 23.246 người, 37 tổ dân phố và 18 dân tộc.
Trên địa bàn có 50 tuyến đường với tổng chiều dài 74,576km. Việc hợp nhất những khu vực có đặc điểm đô thị, nông thôn và vùng ven trong cùng một đơn vị hành chính buộc đội ngũ cán bộ phải đồng thời giải quyết nhiều nhóm công việc rất khác nhau.
Ở nơi từng là trung tâm đô thị, người dân mong thủ tục nhanh, minh bạch và có thể theo dõi trên môi trường số; tại những tổ dân phố xa trung tâm, yêu cầu lại là cán bộ phải xuống địa bàn, nắm từng nhóm dân cư và không để khoảng cách địa lý trở thành khoảng cách phục vụ.
Tại xã Lũng Cú, sức ép mang một dáng vẻ khác. Xã mới có diện tích hơn 95km2, dân số hơn 15.000 người thuộc 12 dân tộc, có trên 31km đường biên giới.
Bộ máy cấp xã vừa bảo đảm nhiệm vụ quản lý nhà nước, phát triển kinh tế, du lịch, an sinh xã hội, vừa phối hợp giữ vững quốc phòng, an ninh và chủ quyền biên giới.
Trong 5 tháng đầu năm 2026, Lũng Cú đạt 95,72 điểm về chỉ số phục vụ người dân, doanh nghiệp, xếp thứ 9 trong 124 xã, phường; tỷ lệ số hóa đầu vào đạt 99%, cấp kết quả điện tử đạt 100%, tái sử dụng dữ liệu đạt 89,96%.
Kết quả ấy đáng ghi nhận, nhưng phía sau là sức ép phải thích ứng của từng cán bộ khi địa bàn rộng hơn, số dân đông hơn và nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện nay được thực hiện ngay tại xã.
Theo số liệu tổng hợp về hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp, trong 6 tháng đầu năm 2026, cấp xã trong tỉnh tiếp nhận hơn 448.800 hồ sơ; trên 444.200 hồ sơ được thực hiện trực tuyến, đạt 99,41%; tỷ lệ giải quyết đúng và trước hạn đạt 99,33%. Toàn tỉnh có 2.190 thủ tục hành chính, trong đó 1.413 thủ tục được cung cấp trực tuyến toàn trình; tỷ lệ số hóa hồ sơ đạt trên 92%, gần 97% dữ liệu đã số hóa được tái sử dụng. Những tỷ lệ rất cao cho thấy bước tiến rõ nét về quy trình và công nghệ.
Tuy nhiên, chất lượng phục vụ không thể chỉ được nhìn qua trạng thái “đã tiếp nhận” hay “đã hoàn thành” trên phần mềm. Người dân cần được hướng dẫn rõ ràng, được giải quyết dứt điểm và không phải đi lại thêm vì thiếu một thành phần hồ sơ mà cán bộ có thể hướng dẫn ngay từ đầu. Bởi vậy, chuyển đổi số đồng thời là cuộc kiểm tra đối với tác phong, năng lực chuyên môn và khả năng phối hợp của đội ngũ cán bộ.
Những khó khăn ban đầu cũng được nhìn nhận thẳng thắn. Hạ tầng làm việc ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu; trang thiết bị thiếu hoặc chưa đồng bộ; cán bộ phải làm quen với khối lượng nhiệm vụ lớn, quy trình mới và các hệ thống dữ liệu khác nhau.
Riêng lực lượng Công an, báo cáo phục vụ hội nghị đánh giá một năm vận hành mô hình cho thấy 80 trụ sở Công an xã chưa đáp ứng yêu cầu, 85 Công an xã thiếu thiết bị in giấy khổ lớn; một số cán bộ còn hạn chế kinh nghiệm về nhiệm vụ số và Đề án 06 trong khi địa bàn quản lý rộng.
Những con số đó không đại diện cho toàn bộ hệ thống, nhưng cho thấy tinh gọn đầu mối không đồng nghĩa công việc ít đi. Khi cấp trung gian kết thúc hoạt động, trách nhiệm đi thẳng về cơ sở, nơi mỗi sự lúng túng hay chậm trễ đều tác động trực tiếp đến người dân.
Bộ máy gọn hơn, trách nhiệm không nhẹ đi
Cuộc sắp xếp tiếp tục đi sâu xuống thôn, tổ dân phố, nơi gần dân nhất và cũng là nơi mọi chủ trương được kiểm chứng đầu tiên. Trước sắp xếp, toàn tỉnh có 3.802 thôn, tổ dân phố, gồm 3.439 thôn và 363 tổ dân phố; chỉ 564 đơn vị đạt tiêu chuẩn, chiếm 14,83%.
Sau sắp xếp, toàn tỉnh còn 1.805 thôn, tổ dân phố, gồm 1.645 thôn và 160 tổ dân phố, giảm 1.997 đơn vị, tương đương 52,52%. Số thôn, tổ dân phố đạt tiêu chuẩn tăng lên 1.680 đơn vị, chiếm 93,07%.
Cùng với đó, hệ thống chi bộ thôn, tổ dân phố được tổ chức lại tương ứng còn 1.805 chi bộ. Đây là bước tinh gọn rất lớn về đầu mối, nhưng phía sau phép trừ về số lượng lại là phép cộng về quy mô địa bàn, số hộ, số đảng viên và trách nhiệm của cấp ủy chi bộ.
Sơn Vĩ là một ví dụ rõ nét. Từ 51 thôn trước sắp xếp, xã còn 24 thôn; trong đó mới có 9 thôn đạt tiêu chuẩn, 15 thôn chưa đạt do những điều kiện đặc thù của địa bàn vùng cao, biên giới. Lũng Cú giảm từ 37 xuống 16 thôn; Yên Phú từ 32 xuống 17 thôn; phường Hà Giang 1 từ 37 xuống 14 tổ dân phố.
Khi nhiều cộng đồng dân cư hợp lại, người Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn hay Tổ trưởng tổ dân phố phải nắm một địa bàn lớn hơn và kết nối những nhóm dân cư vốn có nếp sinh hoạt, điều kiện phát triển khác nhau. Nếu phương thức lãnh đạo và vận động vẫn giữ nguyên như trước, bộ máy có thể gọn về đầu mối nhưng lại xa hơn với từng hộ dân.
Khâu Vai cho thấy rõ áp lực của việc tinh gọn ở một xã đặc biệt khó khăn. Xã có diện tích 107,46km2, 3.833 hộ với 24.065 nhân khẩu; đồng bào Mông chiếm trên 95%, tỷ lệ hộ nghèo 55,62%.
Sau sắp xếp, 36 thôn được tổ chức lại còn 17 thôn, giảm 19 đầu mối và 32 người hoạt động không chuyên trách ở thôn. Đảng bộ xã hiện có 27 tổ chức đảng với 789 đảng viên.
Địa bàn rộng, nhu cầu phục vụ lớn, trong khi xã còn thiếu nhân lực chuyên sâu về công nghệ thông tin, chuyển đổi số, đất đai, giao thông, xây dựng, khiến yêu cầu đặt lên đội ngũ cán bộ cơ sở càng nặng nề hơn.
Báo cáo của Ban Chỉ đạo sắp xếp thôn, tổ dân phố tỉnh cho thấy 1.805 chi bộ sau sắp xếp có 8.717 cấp ủy viên. Trong đội ngũ Bí thư, Phó Bí thư còn 88 người trên 65 tuổi, 815 người chưa đủ tiêu chuẩn về trình độ học vấn; một chi bộ khuyết Bí thư và 41 chi bộ khuyết Phó Bí thư. Có 181 Bí thư Chi bộ đồng thời là Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố hoặc Trưởng ban Công tác Mặt trận. Riêng Sơn Vĩ có 24 chi bộ thôn với 71 cấp ủy viên; 18 Bí thư, Phó Bí thư chưa đủ tiêu chuẩn về trình độ học vấn và một chi bộ khuyết Phó Bí thư. Đây không đơn thuần là bài toán hoàn thiện hồ sơ nhân sự.
Ở vùng sâu, vùng xa, cán bộ thôn cần có uy tín, hiểu tiếng nói và phong tục của đồng bào, đồng thời phải biết sử dụng công nghệ, tổng hợp báo cáo, quản trị cộng đồng và thực hiện những nhiệm vụ ngày càng chuyên nghiệp hơn.
Quá trình sắp xếp được tiến hành trong thời gian ngắn, giữa lúc mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang tiếp tục hoàn thiện. Các địa phương phải rà soát hiện trạng, xây dựng phương án, tham vấn cán bộ qua các thời kỳ, người có uy tín, lấy ý kiến Nhân dân, hoàn thiện đề án và bố trí nhân sự. Trên 1.350 lượt tuyên truyền được tổ chức; hơn 50 tin, bài được đăng tải để giải thích mục đích, ý nghĩa và lợi ích của việc sắp xếp.
Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ rõ một số địa phương xây dựng phương án chưa sát thực tế, phải điều chỉnh nhiều lần; chất lượng tổng hợp số liệu chưa đồng đều; có công chức xã chưa chủ động nghiên cứu văn bản. Nhiều người hoạt động không chuyên trách xin nghỉ, trong khi việc tìm nhân sự mới tại một số xã vùng sâu, vùng xa gặp khó khăn. Việc nhận diện những hạn chế ấy cần thiết để công cuộc đổi mới không dừng lại ở việc hoàn thành tiến độ.
Từ ngày 1/7/2025 đến nay, điều lớn nhất mà mô hình mới đặt ra đã vượt ra ngoài việc thay đổi sơ đồ tổ chức; đó là thay đổi cách cán bộ nhìn về vị trí của mình. Cấp xã không còn là nơi chờ hướng dẫn từng việc từ cấp trên; cán bộ không thể chỉ hoàn thành phần việc trong phòng chuyên môn rồi coi như đã hết trách nhiệm.
Một hồ sơ đất đai, một phản ánh của người dân, một chủ trương sắp xếp trường học hay một phương án tổ chức lại thôn đều cần sự phối hợp giữa nhiều bộ phận và trách nhiệm của người đứng đầu.
Nghị quyết của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về sắp xếp các cơ sở giáo dục công lập, chẳng hạn, giao cấp xã trực tiếp xây dựng đề án sắp xếp trường học, đồng thời xây dựng phương án kiện toàn tổ chức đảng và nhân sự cấp ủy trong các cơ sở giáo dục sau sắp xếp. Mỗi nhiệm vụ mới được phân cấp vì thế cũng là một lần năng lực của đội ngũ cơ sở được thử thách.
Cuộc sát hạch ấy không diễn ra trong một kỳ thi có ngày bắt đầu và kết thúc. Nó diễn ra mỗi ngày tại Trung tâm Phục vụ hành chính công, trong những cuộc tiếp dân, những chuyến xuống thôn, trong cách cán bộ xử lý một việc chưa có tiền lệ và dám chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.
Kết quả của sắp xếp bộ máy cuối cùng không nằm ở số đầu mối đã giảm, mà ở khoảng cách giữa chính quyền với người dân có được rút ngắn hay không; những việc từng phải đi xa, chờ lâu có được giải quyết thuận lợi hơn hay không. Và khi thôn rộng hơn, dân đông hơn, câu trả lời lại bắt đầu từ những cán bộ sẵn sàng rời bàn làm việc để đến với từng cộng đồng dân cư./.
Mời độc giả theo dõi chùm bài tại đây:
Kỳ 2: Cán bộ không thể ngồi chờ dân
Kỳ 3: Lấy kết quả phục vụ Nhân dân làm thước đo