Vì sao học phí đại học công lập ngày một tăng cao?

Trao đổi với phóng viên Dân trí về vấn đề học phí đại học hiện nay, PGS.TS Nguyễn Xuân Hoàn – Hiệu trưởng Trường Đại học Công thương TPHCM - thẳng thắn thừa nhận rằng: “Những năm gần đây, chi phí đào tạo của trường có xu hướng tăng nhanh và liên tục khi nhà trường vận hành theo cơ chế tự chủ tài chính gắn liền với cam kết nâng cao chất lượng đào tạo”.

Được biết, mức thu học phí hiện tại của trường đang dao động khoảng 143-182 triệu đồng/khóa với chương trình chuẩn (đại trà), áp dụng từ khóa tuyển sinh năm 2026.

Học phí chỉ mới bù đắp chi thường xuyên

Theo PGS.TS Hoàn, áp lực lớn nhất tác động đến cơ cấu học phí của trường tập trung ở ba nhóm: chi phí nhân sự để thu hút, giữ chân giảng viên trình độ cao; chi phí đầu tư, duy tu, hiện đại hóa cơ sở vật chất, xưởng thực hành, phòng thí nghiệm, nền tảng đại học số và vật tư, hóa chất; cùng chi phí kiểm định chất lượng chương trình đào tạo và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, PGS.TS Nguyễn Xuân Hoàn cho biết từ nhiều năm nay, trường luôn thực hiện cam kết “3 không” với người học: không tăng học phí trong suốt khóa học; người học không phải đóng khoản phí nào khác ngoài học phí; không bỏ lại sinh viên khó khăn phía sau.

Vì vậy, việc xây dựng, điều chỉnh học phí hằng năm được trường cân nhắc kỹ lưỡng trên cơ sở yêu cầu tự chủ tài chính, lộ trình nâng cao chất lượng đào tạo và trách nhiệm với người học. Đồng thời, trường dựa trên khung pháp lý Nhà nước quy định, tỷ trọng tín chỉ lý thuyết - thực hành, biến động chi phí nhân sự, vật tư và khả năng chi trả của người học.

Dẫu vậy, theo PGS.TS Hoàn, mức thu hiện tại ở Trường Đại học Công thương TPHCM vẫn chưa phản ánh đầy đủ chi phí đào tạo thực tế.

“Học phí chỉ mới bù đắp chi thường xuyên trực tiếp, chưa tính đủ khấu hao nhà xưởng, trang thiết bị công nghệ cao và trường vẫn phải áp dụng cơ chế bù chéo giữa các khối ngành”, PGS.TS Hoàn thẳng thắn.

Khoảng cách này thể hiện rõ ở các ngành kỹ thuật - công nghệ trọng điểm như Công nghệ thực phẩm, Hóa học, Công nghệ sinh học, Cơ khí chế tạo máy… Do ở các ngành này, chi phí hóa chất, nguyên vật liệu thực hành, bảo trì máy móc và vận hành hệ thống nhà xưởng thực tế đều cao hơn rất nhiều so với nguồn thu từ học phí.

Tương tự, Tiến sĩ Quách Thanh Hải, Phó Hiệu trưởng, Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, cũng thừa nhận chi phí đào tạo của các trường đại học nói chung những năm gần đây có xu hướng gia tăng.

Ông lý giải, chi phí của một chương trình đào tạo được cấu thành từ 4 nhóm yếu tố: tiền lương, quản lý và vận hành, khấu hao tài sản, chi trực tiếp cho người học. Và những năm gần đây, giá vật tư, thiết bị, học liệu và các dịch vụ đầu vào tăng; chi phí nhân sự thực hiện theo chính sách tiền lương của Nhà nước được điều chỉnh tăng; yêu cầu đầu tư, nâng cấp phòng thí nghiệm, xưởng thực hành và thiết bị đào tạo ngày càng cao.

Với đặc thù đào tạo kỹ thuật - công nghệ, trường phải dành nguồn lực đáng kể cho phòng thí nghiệm, xưởng thực hành, thiết bị chuyên ngành, phần mềm và vật tư thực hành, thí nghiệm để bảo đảm người học được thực hành trên các thiết bị và công nghệ phù hợp với yêu cầu nghề nghiệp và sự phát triển của khoa học – công nghệ.

Nếu tính đủ, học phí đại học sẽ tăng mạnh

Báo cáo của Bộ GD&ĐT mới đây về tình hình thực hiện Nghị định số 238/2025 của Chính phủ quy định về chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo, cho thấy cho thấy khoảng cách giữa học phí và chi phí đào tạo thực tế đang tồn tại ở nhiều chương trình.

Theo đó, mức trần học phí năm học 2025-2026 được quy định từ 1,52 triệu đến hơn 7,7 triệu đồng/người học/tháng, tùy nhóm ngành và tùy mức độ tự chủ. Trong đó, nhóm ngành sức khỏe như Dược học, Y học có mức trần cao nhất và thấp nhất là nhóm ngành Nghệ thuật.

Tuy nhiên, theo khảo sát của Bộ GD&ĐT trong 988 chương trình đào tạo, có đến 586 chương trình (tương đương 59,3%) có mức học phí nếu tính đủ chi phí đào tạo sẽ cao hơn mức trần hiện hành. Trong số này, 270 chương trình cần mức học phí cao hơn ít nhất 1,5 lần mức trần và 127 chương trình cần cao hơn từ 2 lần mức trần trở lên.

Đáng chú ý, có 151 chương trình đang áp dụng mức học phí vượt trần theo quy định, trong đó có 110 chương trình thuộc nhóm cơ sở chưa tự bảo đảm chi thường xuyên.

Trong đó, nhóm kỹ thuật - công nghệ (mã ngành 5) là nhóm có số lượng chương trình vượt trần lớn nhất, còn khối ngành sức khỏe là nhóm có mức vượt trần cao nhất.

Từ khảo sát này, theo Bộ GD&ĐT, nhiều cơ sở giáo dục đại học vẫn đang duy trì mức học phí thấp hơn đáng kể so với chi phí đào tạo thực tế. Khoảng cách này hiện chủ yếu được bù đắp bằng nguồn ngân sách nhà nước hoặc các nguồn thu hợp pháp khác của cơ sở giáo dục.

Ghi nhận từ một số sơ sở đào tạo như tại Trường Đại học Tài chính – Kế toán có mức độ tự chủ khoảng 50,8%, nguồn thu học phí chỉ đáp ứng khoảng 44% chi phí đào tạo thực tế.

Chênh lệch lớn thể hiện rõ tại Trường Đại học Y Hà Nội với ngành Y khoa, Răng Hàm Mặt. Trường đang thu mức học phí 82,2 triệu đồng/năm học, thế nhưng nếu tính đủ chi phí đào tạo thì học phí hai ngành này lên đến 191 triệu đồng, tương đương 404,7% mức trần.

Tương tự, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM), một số ngành kỹ thuật học phí hiện hành trường đang thu từ 15,9 đến 42 triệu đồng, trong khi chi phí đào tạo thực tế lên đến 84 triệu đồng, tương đương 264,2% mức trần.

Trước kết quả khảo sát trên, Tiến sĩ Quách Thanh Hải, Phó Hiệu trưởng, Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM cho rằng mức thu học phí đang phản ánh sự lệch pha giữa nhu cầu đầu tư cho giáo dục chất lượng cao và mức trần học phí hiện tại, gây áp lực lớn lên tự chủ đại học và chất lượng đào tạo.

Việc áp dụng mức trần kéo dài đặt các cơ sở giáo dục vào thế tự chủ hạn hẹp, đồng thời tạo sức ép phải cân đối lại nguồn thu thông qua cơ chế đặt hàng của Nhà nước và chia sẻ chi phí đa phương trong đó có cả của người học.

Ông cho rằng khi tính đúng tính đủ, học phí sẽ tăng mạnh, đặc biệt ở các ngành công nghệ cao. Theo lý giải của ông, do chi phí khấu hao phòng thí nghiệm, bản quyền phần mềm, nguyên vật liệu thực hành và chi phí thuê chuyên gia/giảng viên doanh nghiệp cực kỳ đắt đỏ. Trong khi đó khối khoa học xã hội, kinh tế có mức tăng sẽ thấp hơn vì chi phí cơ sở vật chất đặc thù ít hơn, nhưng vẫn sẽ điều chỉnh tăng để bù đắp chi phí vận hành, số hóa học liệu và các hoạt động trải nghiệm thực tế của sinh viên.

Học phí đại học công lập dự kiến tiếp tục tăng

Theo nội dung dự thảo sửa đổi, bổ sung Nghị định số 238/2025 của Chính phủ về chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí và hỗ trợ chi phí học tập do Bộ GD&ĐT công bố để lấy ý kiến mới đây, học phí đại học công lập từ năm 2026-2027 dự kiến có 4 nội dung đáng chú ý.

Thứ nhất, mức trần học phí dao động từ 1,71 đến 8,75 triệu đồng/người học/tháng, tùy nhóm ngành và mức độ tự chủ. Trong đó, thấp nhất là khối ngành nghệ thuật và cao nhất là một số ngành sức khỏe.

Từ năm học 2027-2028 trở đi, mức trần học phí được đề xuất điều chỉnh phù hợp với khả năng chi trả của người dân và điều kiện kinh tế - xã hội nhưng tối đa không vượt quá tốc độ tăng chỉ số giá tiêu dùng so với cùng kỳ năm trước.

Thứ hai, ngành Răng - Hàm - Mặt được đề xuất chuyển từ nhóm thấp hơn sang nhóm có mức trần học phí cao nhất. Theo lý giải từ cơ quan soạn thảo, đây là ngành có đặc thù đào tạo chuyên môn sâu, đòi hỏi chi phí thực hành, lâm sàng và trang thiết bị thực tập rất tốn kém.

Thứ ba, toàn bộ khối cơ sở giáo dục đại học công lập tự chủ áp dụng chung mức trần học phí tối đa bằng 2,5 lần so với mức trần của trường chưa tự chủ, không còn phân biệt giữa đơn vị "tự bảo đảm chi thường xuyên" và "tự bảo đảm chi thường xuyên cùng chi đầu tư".

Thứ tư, bên cạnh sinh viên học chuyên ngành Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh, dự thảo bổ sung miễn học phí cho người học các ngành, nghề nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, xây dựng, nghệ thuật và thể dục thể thao.

Mời quý độc giả đón đọc bài cuối: Tăng học phí, cần cơ chế để sinh viên không “đuối sức”