Vì sao Jazz vẫn lạ lẫm với công chúng Việt?

Thưởng thức Jazz không chỉ là nghe giai điệu

Tại tọa đàm Hà Nội và nhạc Jazz diễn ra mới đây tại Hà Nội, NSƯT Quyền Văn Minh chia sẻ, Jazz có sức hấp dẫn đặc biệt ở tinh thần ngẫu hứng.

Vì thế, thưởng thức dòng nhạc này không chỉ là ghi nhớ một giai điệu mà còn là cảm nhận cách các nghệ sĩ đối thoại và phát triển ý tưởng trong quá trình biểu diễn.

Lý giải về điều khiến Jazz vẫn lạ lẫm với công chúng Việt, ông cho rằng, người Việt lâu nay có thói quen nghe ca khúc có lời, bởi phần ca từ giúp dẫn dắt người nghe vào câu chuyện và cảm xúc của bài hát. Với Jazz, cách tiếp cận có phần khác biệt khi âm nhạc chủ yếu được truyền tải qua giai điệu, tiết tấu, hòa âm và sự ứng tác.

Tuy nhiên, theo nghệ sĩ, người nghe không nhất thiết phải cố gắng “giải mã” từng chi tiết. Âm nhạc trước hết là để thưởng thức, và việc quá áp đặt tư duy phải hiểu mọi thứ đôi khi có thể làm mất đi sự tự nhiên của quá trình cảm nhận.

“Nghe Jazz khó ở chỗ sau phần giai điệu ban đầu là phần ngẫu hứng của các nghệ sĩ. Họ thay đổi, chia nhau ra biểu diễn để mỗi người thể hiện những gì hay nhất, tinh túy nhất của bản thân gửi đến khán giả.

Vì vậy, để cảm nhận Jazz, khán giả cần sự kiên nhẫn và thói quen nghe một tác phẩm nhiều lần. Những giai điệu kinh điển vẫn có thể tạo sức hút ngay từ lần đầu bởi tiết tấu, hòa âm và màu sắc riêng, nhưng càng nghe lại, người nghe càng nhận ra nhiều lớp biến hóa", ông nói.

NSƯT Quyền Văn Minh cho hay, việc đưa Jazz đến gần công chúng không chỉ nằm ở việc tổ chức thêm các buổi biểu diễn. Khán giả cần có cơ hội tiếp xúc với dòng nhạc này trong những không gian cởi mở, từ đó dần hình thành thói quen thưởng thức.

Jazz Việt đa dạng, nhưng cần một diện mạo riêng

Là nghệ sĩ đã có 4 năm sống và hoạt động tại Việt Nam, trong đó từng làm việc ở Đà Nẵng trước khi chuyển ra Hà Nội, David Carlos Valdez - thủ lĩnh tứ tấu David Carlos Valdez Quartet (Mỹ) - bày tỏ sự hào hứng trước sự đa dạng của Jazz Việt.

Theo ông, Jazz tại Việt Nam đang phát triển theo nhiều hướng phong phú, từ free Jazz, fusion đến việc kết hợp những ảnh hưởng Latin với nhạc pop hay bolero. Việc các nghệ sĩ khai thác nhiều chất liệu khác nhau đang tạo nên những cách tiếp cận riêng với dòng nhạc này.

David Carlos Valdez cũng cho rằng, việc sử dụng tiếng Việt và đặc trưng thanh điệu của ngôn ngữ này có thể tạo ra những thay đổi đáng chú ý trong giai điệu. Sự kết hợp giữa ngôn ngữ, nhạc cụ và cấu trúc bài hát mở ra nhiều khả năng sáng tạo cho các nghệ sĩ Jazz trong nước.

Riêng về Hà Nội, ông nhận định có một điểm gặp gỡ thú vị giữa thành phố và Jazz: Tinh thần cởi mở, đối thoại và không ngừng sáng tạo.

Theo nghệ sĩ, nếu Jazz ra đời từ sự giao thoa của nhiều nền văn hóa thì Hà Nội cũng được bồi đắp qua nhiều lớp văn hóa, lịch sử và ký ức. Chính đặc điểm này tạo ra môi trường thuận lợi để các nghệ sĩ thử nghiệm và tìm kiếm những cách biểu đạt mới.

Từ góc nhìn của David Carlos Valdez, bên cạnh những tài năng trẻ đang phát triển theo hướng riêng, Việt Nam vẫn cần tập trung vào việc đào tạo và tạo môi trường hoạt động cho các nhạc công Jazz.

Ông cho biết tình trạng thiếu nhạc công khiến việc tổ chức các chương trình biểu diễn thường xuyên gặp không ít khó khăn, trong đó có việc sắp xếp đội hình cho các buổi diễn hàng tuần. Vì vậy, ông kỳ vọng Hà Nội và các đô thị lớn sẽ có thêm nhiều câu lạc bộ Jazz để nghệ sĩ có không gian biểu diễn, giao lưu và duy trì hoạt động nghề nghiệp.

David Carlos Valdez bày tỏ việc đào tạo ngay tại Việt Nam cần được đặt ở vị trí quan trọng. Thay vì chỉ tập trung đưa sinh viên ra nước ngoài học tập, Việt Nam cần xây dựng môi trường để người trẻ có thể tiếp cận Jazz, thực hành và phát triển nghề nghiệp ngay trong nước.

Một hướng đi được NSƯT Quyền Văn Minh theo đuổi là kết hợp Jazz với chất liệu âm nhạc truyền thống Việt Nam. Theo ông, thang âm ngũ cung trong dân ca Việt Nam có những điểm tương đồng với thang âm Pentatonic - hệ thống 5 âm phổ biến trong các giáo trình Jazz quốc tế.

Từ góc nhìn hoạt động nghệ thuật và quản lý, NSND Tấn Minh cho rằng, đây cũng là thời điểm cần đặt câu hỏi về bản sắc của Jazz Việt.

Theo anh, tài sản của một đô thị không chỉ nằm ở kiến trúc, di tích hay những gì có thể nhìn thấy mà còn nằm ở âm thanh và trải nghiệm văn hóa mà thành phố tạo ra. Hà Nội có hệ thống di sản phong phú từ Thăng Long, phố cổ đến xẩm, ca trù, hát văn cùng đời sống nghệ thuật đương đại.

Vì vậy, việc xây dựng một “Jazz Hà Nội” hay rộng hơn là “Jazz Việt Nam” không nên dừng ở việc ghép các chất liệu truyền thống vào một bản nhạc. Điều quan trọng là tạo ra một ngôn ngữ âm nhạc có bản sắc và phù hợp với tinh thần sáng tạo của Jazz.

NSND Tấn Minh kỳ vọng thế hệ nghệ sĩ trẻ sẽ dần hình thành “bộ nhận diện” riêng cho dòng nhạc mình theo đuổi.

Từ một Festival đến hệ sinh thái Jazz

Theo các diễn giả, nếu muốn Jazz trở thành một phần của đời sống văn hóa và công nghiệp sáng tạo Thủ đô, một Festival diễn ra theo mùa là chưa đủ. Cần có thêm những không gian biểu diễn thường xuyên để nghệ sĩ có thể hoạt động và khán giả có cơ hội tiếp cận dòng nhạc này quanh năm.

NSƯT Quyền Văn Minh cho rằng, Hà Nội có thể phát triển thêm các sân khấu nhỏ tại khu vực phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm hoặc những không gian văn hóa phù hợp. Đây có thể là nơi các câu lạc bộ học sinh, sinh viên chơi Jazz, đồng thời tạo điểm tiếp cận gần gũi hơn với công chúng.

Tiến sĩ Stan BH Tan-Tangbau - một nhà nghiên cứu độc lập người Singapore chuyên về Việt Nam học và nhân học, tác giả cuốn sách Chơi jazz ở Việt Nam: Quyền Văn Minh và nhạc Jazz Hà Nội - đánh giá những chương trình Jazz miễn phí như Hanoi Jazztival đang tạo điều kiện để nhiều người lần đầu tiếp cận dòng nhạc này. Theo ông, mô hình này cũng có thể tạo thêm trải nghiệm văn hóa cho du khách quốc tế.

Khi có những không gian hoạt động thường xuyên, nghệ sĩ trẻ sẽ có thêm cơ hội biểu diễn, thử nghiệm và hình thành lượng khán giả riêng. Đây cũng là cơ sở để thị trường Jazz phát triển thay vì chỉ sôi động vào thời điểm Festival.

Trong khi đó, nhạc sĩ Dương Cầm chia sẻ, công nghệ và AI đang đặt ra những yêu cầu mới với người làm Jazz. Nghệ sĩ cần liên tục hoàn thiện khả năng sáng tác, biểu diễn, sản xuất và định hình phong cách, thay vì chỉ tập trung vào kỹ năng biểu diễn trên sân khấu.

Theo định hướng được chia sẻ tại tọa đàm, giai đoạn 2026-2030 có thể hướng tới một Festival thường niên có lịch cố định, mở rộng thành Hanoi Jazz Week, phát triển chương trình nghệ sĩ lưu trú, kết hợp Jazz với di sản và ẩm thực, đồng thời xây dựng mạng lưới biểu diễn quanh năm.

NSND Tấn Minh nhấn mạnh, Hà Nội có lợi thế riêng khi sở hữu một không gian văn hóa giàu di sản. Vì vậy theo NSND Tấn Minh, Việt Nam không cần làm Jazz giống New York, Paris hay Tokyo.

"Khi chất liệu Việt Nam gặp tinh thần ứng tác của Jazz; khi nghệ sĩ quốc tế gặp nghệ sĩ Việt Nam; khi âm nhạc gặp kiến trúc, di sản và đời sống đường phố Hà Nội - chúng ta có cơ hội tạo ra một thứ mà thế giới chưa có", anh nói.