Đập ngăn mặn khi vận hành đã gây ngập nhàm ruộng lúa của dân - Ảnh: XUÂN HOÁT
Viện khoa học thủy lợi miền Nam (Viện khoa học thủy lợi Việt Nam) vừa có báo cáo đánh giá tình trạng ngập cục bộ thượng lưu Đập ngăn mặn trên sông Cái Nha Trang trong quá trình vận hành.
Xung đột giữa phục vụ lấy nước với nhà, ruộng lúa dân bị ngập
Đây là đơn vị nghiên cứu khoa học độc lập, được Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa mời, phối hợp với Ban quản lý dự án phát triển tỉnh Khánh Hòa để rà soát, tính toán, đánh giá nguyên nhân gây ngập khi vận hành đập ngăn mặn.
Sau khi khảo sát, rà soát toàn bộ hồ sơ dự án, Viện khoa học thủy lợi miền Nam đánh giá, báo cáo nghiên cứu khả thi dự án đã dự báo phía thượng lưu đập Vĩnh Phương cũ có xu hướng giảm mực nước đỉnh lũ; trong khi đoạn giữa 2 đập có thể tăng mực nước và diện tích ngập trong các kịch bản lũ.
Tuy nhiên, dự báo trên chủ yếu phản ánh tình huống lũ thiết kế hoặc nước dâng khi đóng cửa gặp dòng chảy tăng. Chưa xác định được bộ kết quả riêng về ranh giới, độ sâu và thời gian ngập tại đúng các ruộng Tây Nha Trang khi duy trì mực nước khoảng +1,15m đến +1,33m trong điều kiện thủy văn thông thường.
Viện khoa học thủy lợi miền Nam đánh giá, đợt vận hành năm 2026 đã cung cấp dữ liệu thực tế quan trọng để kiểm tra, cập nhật các mô hình và giới hạn vận hành.
Theo đó, khi vận hành đập ngăn mặn, ngay trong điều kiện chưa xuất hiện lũ lớn, một số vùng trũng vẫn có thể chịu ảnh hưởng khi công vận hành đóng để giữ nước.
Việc ngập được ghi nhận khi mực nước tại đập khoảng +1,15m là dấu hiệu cần kiểm tra trực tiếp quan hệ giữa quá trình điều tiết và khả năng tiêu thoát tại khu vực này.
Đơn vị tư vấn cũng xác định có việc xung đột giữa yêu cầu cấp nước cho 2 nhà máy nước Xuân Phong, Võ Cạnh và công tác hạn chế ngập vùng trũng phía thượng lưu đập ngăn mặn.
Từ đó, đơn vị tư vấn cho rằng cần kiểm tra lại mực nước lấy nước tổi thiểu thực tế, chế độ bơm và quan hệ thủy lực dọc sông trước khi xác định giới hạn điều tiết nước.
Đánh giá tổng thể, sửa quy trình vận hành đập ngăn mặn
Đối với từng thời đoạn, Viện khoa học thủy lợi miền Nam đề xuất cần xác định đồng thời mực nước tại đập thấp nhất đáp ứng an toàn lấy nước và kiểm soát mặn; mực nước tại đập cao nhất còn hạn chế được ngập tại các vùng trũng.
Nếu 2 giới hạn có khoảng giao nhau, có thể nghiên cứu lịch điều tiết linh hoạt theo nhu cầu bơm và dự báo thủy văn.
Nếu không có khoảng giao nhau, chỉ điều chỉnh nâng hạ cửa van trong biên độ 5-10cm có thể khó đáp ứng đồng thời 2 yêu cầu; khi đó cần phối hợp điều chỉnh điều kiện lấy nước, tăng dự trữ, tiêu thoát hoặc bảo vệ cục bộ.
Đập ngăn mặn vận hành khiến ngập ruộng lúa của người dân ở phường Tây Nha Trang - Ảnh: Công ty thủy lợi cung cấp.
Viện khoa học thủy lợi miền Nam kiến nghị, trước mắt xác định lại nhu cầu mực nước lấy nước và phối lịch vận hành.
Trong đó, bao gồm các nội dung cao trình cửa thu, tuyến ống hút, thiết bị bơm, chiều sâu ngập cần thiết, điều kiện chống xâm thực, tổn thất thủy lực, bùn cát, độ mặn, công suất bơm và khả năng dự trữ nước. Thực hiện đo, thử có kiểm soát để xác định giới hạn khai thác thực tế, bảo đảm cấp nước an toàn trong mọi tình huống.
Trước khi đề xuất điều chỉnh quy trình vận hành mới, cơ quan chức năng tỉnh Khánh Hòa cần tổ chức một đợt đánh giá liên ngành. Việc này nhằm xác minh cao độ cửa thu, khả năng dự trữ và nhu cầu cấp nước thực tể; đo đồng thời mực nước tại đập, hai nhà máy và các vùng rũng; khảo sát vùng ngập và tuyến tiêu thoát…
Về lâu dài, Viện khoa học thủy lợi miền Nam kiến nghị cải thiện điều kiện lấy nước và bảo vệ vùng trũng.
Sau khi đánh giá đầy đủ điều kiện thủy lực trước và sau tháo dỡ đập Vĩnh Phương cũ, nghiên cứu hạ cao trình cửa thu, cải tạo tuyển ổng hoặc thiết bị bơm của các nhà máy để giảm độ cao mực nước sông. Đây là hướng xử lý trực tiếp xung đột giữa giữ nước và hạn chế ngập.
Trong điều kiện thời tiết bình thường, chưa có mưa lớn hoặc lũ, trước mắt đề nghị xem xét vận hành duy trì mực nước thượng lưu tại đập trong khoảng +0,80 đến +0,90m.
Khi mực nước tăng gần +0,90m, xem xét mở cửa để tiêu thoát, hạn chể nước dâng gây ngập; khi mực nước giảm gần +0,80m, xem xét giảm độ mở hoặc đóng cửa để giữ nước.
Trường hợp dự báo có mưa lớn, lũ hoặc mực nước thượng lưu tăng nhanh, đơn vị quản lý, vận hành đập chủ động chuyển sang chế độ vận hành phòng, chống lũ theo quy trình được duyệt.
Đồng thời, thông báo cho đơn vị cấp nước và chính quyền địa phương để chủ động dự trữ nước, bảo vệ sản xuất và tài sản của người dân.
Ngày 31-10, đại diện UBND phường Tây Nha Trang cho biết sẽ tiến hành rà soát, thống kê thiệt hại của người dân do ảnh hưởng ngập khi vận hành đập ngăn mặn trên sông Cái Nha Trang. Sau đó căn cứ kết quả, thống kê để có phương án hỗ trợ cho người dân theo đúng quy định.
Đập ngăn mặn 760 tỉ đồng vừa vận hành đã gây ngập nhà, ruộng lúa dân: Khánh Hòa chỉ đạo 'nóng'UBND tỉnh Khánh Hòa giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, kiểm tra các vấn đề liên quan, kiến nghị của địa phương trong vụ đập ngăn mặn vừa vận hành đã gây ngập nhiều nhà, ruộng lúa, vườn tược của dân, báo cáo tỉnh trước ngày 5-11.