Vùng cấm mới của Iran quanh "yết hầu" Hormuz có khả thi?

Iran cho biết nước này có kế hoạch thiết lập một khu vực hạn chế mới xung quanh eo biển Hormuz, tuyến hàng hải trọng yếu đối với năng lượng toàn cầu.

Động thái này diễn ra sau khi Tehran và Washington liên tiếp tấn công các tàu thuyền tại tuyến đường thủy chiến lược, dẫn tới “sự leo thang nguy hiểm”.

Hai bên đã tiến hành các cuộc tấn công gián đoạn kể từ khi bản ghi nhớ thỏa thuận (MoU) kéo dài 60 ngày, được ký ngày 17/6, hết hiệu lực vào tháng trước. Bản MoU, vốn đã chấm dứt nhiều tháng đối đầu quân sự, sụp đổ sau 60 ngày do tranh chấp về việc bên nào có quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz.

Cảnh báo của Iran

Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei cho biết khu vực cấm sẽ được công bố trong thời gian tới.

“Khu vực này sẽ bắt đầu từ tuyến phong tỏa của Hải quân Mỹ và bao gồm các khu vực thuộc Vịnh Ba Tư. Bất kỳ tàu nào đi vào khu vực mới này sẽ bị đưa vào danh sách trừng phạt của Iran”, truyền thông nhà nước Iran dẫn lời ông nói.

Ông Rezaei cho biết khu vực này sẽ “bắt đầu từ tuyến phong tỏa của Hải quân Mỹ, kéo dài về phía eo biển Hormuz, và từ phía này tiếp tục vào Vịnh Ba Tư”.

Tuy nhiên, Tehran chưa đưa ra nhiều thông tin chi tiết về ranh giới chính xác của khu vực cũng như việc bị đưa vào danh sách trừng phạt của Iran sẽ có ý nghĩa gì đối với các tàu đi vào khu vực này.

Ông Rezaei cho biết các bản đồ mới, trong đó xác định chi tiết các tuyến đường hàng hải được xây dựng phối hợp với Oman tại eo biển Hormuz, cũng sẽ sớm được phê duyệt.

“Bản đồ về một hành lang quốc tế mới nằm trong vùng biển của Iran và Oman, trong đó Iran sẽ quản lý, đã được thống nhất và sẽ được ký trong những ngày tới”, ông nói thêm.

Quan chức này cho hay Iran chỉ cam kết duy trì eo biển Hormuz mở cửa khi Mỹ "chấm dứt các hành động đe dọa và tấn công Iran".

Cuối tháng trước, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho biết Iran và Oman đã nhất trí về một tuyến hàng hải tạm thời dành cho các tàu đi qua eo biển Hormuz. Ông nói rằng các tàu sẽ “đi vào vùng biển lãnh hải của chúng tôi, và một phần tuyến đường ra cũng sẽ đi qua vùng biển lãnh hải của chúng tôi”.

Tuyến đường được phê duyệt

Iran trước đó yêu cầu các tàu sử dụng những tuyến đường do nước này phê duyệt khi đi qua eo biển.

Iran lần đầu công bố bản đồ các tuyến hàng hải được nước này phê duyệt vào tháng 4, yêu cầu các tàu đi gần bờ biển Iran hơn nhiều so với trước khi chiến sự nổ ra. Tuyến đường hiện được Iran cho phép chạy dọc theo bờ biển nước này.

Nhưng nỗ lực của Iran đã vấp phải thách thức từ một tuyến đường khác nằm gần Oman hơn.

Tháng 6, Oman phối hợp với Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), cơ quan của Liên hợp quốc giám sát hoạt động vận tải biển, đã thiết lập một hành lang phía nam nhằm khôi phục hoạt động hàng hải an toàn qua eo biển.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phản đối tuyến đường này, đồng thời cảnh báo các tàu đi qua mà không được Iran cho phép sẽ là “không thể chấp nhận và cực kỳ nguy hiểm”.

Sau khi bản MoU gồm 14 điểm được ký tại Geneva, Thụy Sĩ, vào tháng 6, hoạt động giao thông qua eo biển đã tăng trở lại. Tuy nhiên, việc các cuộc tấn công tái diễn đã khiến hoạt động vận tải thương mại tại và xung quanh tuyến đường thủy quan trọng này bị hạn chế nghiêm trọng.

Giờ đây, tại Hormuz, hoạt động vận tải vẫn diễn ra nhưng giảm mạnh.

Trước khi xung đột xảy ra, khoảng 20 triệu thùng dầu thô mỗi ngày đi qua tuyến đường thủy này. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cuối tuần qua nói rằng lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz hiện trung bình hơn 9 triệu thùng/ngày.

“Vì vậy, người Iran vẫn đang gây rắc rối, nhưng Hải quân Mỹ đang giành chiến thắng trong trận chiến đó”, ông nói.

Cả Iran và Mỹ đều nhiều lần tuyên bố đang kiểm soát Hormuz, dẫn tới sự giằng co trên thực địa chưa có hồi kết.  

Vùng cấm của Iran có khả thi không?

Cho đến nay, Tehran đã chứng minh được khả năng khiến việc đi qua eo biển Hormuz trở nên nguy hiểm, buộc các tàu phải tránh tuyến đường thủy này. Ít nhất 19 thủy thủ đã thiệt mạng và hàng chục tàu bị tấn công kể từ tháng 3.

Tuy nhiên, liệu Iran có thể thực thi bằng quân sự một khu vực cấm rộng lớn hơn nhiều như đề xuất gần đây hay không vẫn là câu hỏi lớn. Đặc biệt, việc kiểm soát các tàu được Mỹ bảo vệ có thể là thách thức không nhỏ.

Stephen Zunes, chủ nhiệm sáng lập chương trình Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học San Francisco (Mỹ), cho rằng Iran sẽ gặp khó khăn trong việc triển khai và duy trì một khu vực hạn chế gần eo biển Hormuz.

“Thật khó hình dung họ sẽ thực sự có thể thực thi điều đó như thế nào. Các tàu và máy bay Iran có nhiệm vụ thiết lập khu vực này sẽ rất dễ bị Mỹ tấn công.

Nhưng có lẽ họ đang đưa ra một lời cảnh báo, bởi các công ty vận tải vẫn có nguy cơ nếu không thể chắc chắn rằng họ sẽ đi qua eo biển mà không phải chịu hậu quả", ông nói với Al Jazeera.

Khi căng thẳng leo thang, Mỹ có thể sẽ gia tăng biện pháp quân sự. Tuy nhiên, Iran vẫn còn khả năng đáp trả dựa vào kho tên lửa và cơ sở phóng dưới lòng đất kiên cố.

Thêm vào đó, áp lực của chính quyền Mỹ cũng gia tăng khi cuộc chiến ở Trung Đông không kết thúc nhanh như kỳ vọng và cuộc bầu cử giữa kỳ đang tới gần.  

Ngoài ra, ông Zunes lưu ý rằng kế hoạch thiết lập vùng cấm của phía Iran có thể liên quan đến thỏa thuận đang chờ được ký với Oman về các tuyến hàng hải qua eo biển.

Nếu thỏa thuận với Oman có thể triển khai được và được Mỹ chấp nhận, Iran có thể “rút lại” việc đưa khu vực cấm đi vào hiệu lực, ông Zunes nói. Nếu không, Tehran sẽ có “một phương án sẵn sàng để khiến Washington khó khăn hơn trong việc từ chối thỏa thuận giữa Tehran với Oman”.