Tại cuộc họp báo của Bộ Y tế về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) ngày 27/10, Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, đã đưa ra những khuyến nghị quan trọng liên quan đến việc hiến mô, tạng ở người chưa thành niên.
Theo bà Angela Pratt, WHO ủng hộ những nỗ lực tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ ghép mô, tạng trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc đạo đức. Tuy nhiên, bảo vệ người hiến phải luôn là ưu tiên hàng đầu.
Điều đó đòi hỏi việc hiến tặng phải hoàn toàn tự nguyện, dựa trên sự đồng thuận hợp lệ; mô, tạng và tế bào không được trở thành hàng hóa. Các quốc gia cần xây dựng hệ thống hiến tặng hợp pháp, có cơ chế quản lý, giám sát chặt chẽ, đồng thời bảo đảm người bệnh được tiếp cận cơ hội ghép tạng một cách công bằng, không phụ thuộc vào khả năng chi trả.
Đại diện WHO hoan nghênh những cải cách được đề xuất trong dự thảo luật của Việt Nam nhằm đưa hệ thống hiến, ghép mô, tạng tiệm cận các chuẩn mực và thông lệ quốc tế.
Phải phân biệt rõ hiến tạng khi còn sống và hiến sau khi chết
Đề cập vấn đề hiến mô, tạng ở trẻ em, Tiến sĩ Angela Pratt nhìn nhận đây là nội dung đặc biệt nhạy cảm, dễ gây ra những băn khoăn, lo lắng trong xã hội và cần được tiếp cận hết sức thận trọng.
Chia sẻ từ góc độ một người mẹ, bà bày tỏ mong muốn không bao giờ phải đứng trước hoàn cảnh quyết định việc con mình hiến tạng, cũng như không phải chứng kiến con cần được ghép tạng để duy trì sự sống.
Tuy nhiên, nếu phải đối diện tình huống ấy, điều bà mong đợi là một hệ thống hiến, ghép bảo đảm đạo đức, rõ ràng, dễ hiểu, công bằng và an toàn.
Theo bà, đây cũng chính là mục tiêu mà Việt Nam đang hướng tới trong quá trình sửa đổi pháp luật về hiến, ghép mô, tạng.
Đại diện WHO nhấn mạnh, tổ chức này ủng hộ việc tạo điều kiện cho hoạt động hiến và ghép nhằm cứu sống người bệnh, bao gồm những trường hợp hiến tặng phù hợp có sự tham gia của trẻ em. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên hàng đầu.
Để xây dựng các quy định phù hợp, trước hết cần phân biệt rõ giữa hiến tạng khi còn sống và hiến tạng sau khi chết.
Trên thế giới, việc người chưa thành niên hiến mô, tạng sau khi chết đã được thực hiện trong một số hệ thống ghép tạng có cơ chế quản lý chặt chẽ. Trong khi đó, việc hiến khi còn sống chỉ nên được xem xét trong những hoàn cảnh hết sức đặc biệt.
Một điểm quan trọng khác là cần phân biệt giữa hiến tạng đặc khi còn sống với hiến mô có khả năng tái tạo, chẳng hạn như tế bào gốc.
Theo Tiến sĩ Angela Pratt, Việt Nam đang lựa chọn cấm hoàn toàn việc lấy tạng đặc từ người chưa thành niên còn sống. Tuy nhiên, đối với những mô có khả năng tái tạo, có thể xem xét cho phép trẻ hiến tặng trong một số trường hợp đặc biệt giữa các thành viên gia đình, khi không có người trưởng thành phù hợp để hiến.
Ngay cả trong những trường hợp này, việc hiến tặng vẫn phải tuân thủ các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt, bảo đảm an toàn cho trẻ.
Quyền lợi của trẻ phải được đặt lên trên quyết định hiến tặng
Một trong những nội dung được đại diện WHO đặc biệt nhấn mạnh là cơ chế bảo vệ trẻ em không thể chỉ dừng lại ở việc yêu cầu ký vào một mẫu đơn đồng thuận.
Theo bà Angela Pratt, sự đồng ý phải được hình thành trên cơ sở người hiến được cung cấp đầy đủ thông tin, hiểu rõ những vấn đề liên quan và không chịu bất kỳ sức ép nào.
Đối với trẻ em, thông tin cần được cung cấp bằng cách thức phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức. Trẻ phải có cơ hội bày tỏ nguyện vọng thực chất, đồng thời có sự cho phép của cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định.
Đặc biệt, trẻ phải được bảo đảm quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo vệ trẻ trước nguy cơ bị tác động, ép buộc hoặc phải đưa ra quyết định trái với mong muốn của bản thân.
Bên cạnh đó, WHO khuyến nghị thiết lập cơ chế tư vấn và đánh giá độc lập, có sự giám sát về đạo đức, chuyên môn và pháp lý.
Những biện pháp này nhằm ngăn ngừa các nguy cơ ép buộc, gây áp lực từ gia đình, bóc lột, thương mại hóa hoặc buôn bán mô, tạng.
Đại diện WHO cho rằng việc hiến mô, tạng sau khi chết của người chưa thành niên có thể được chấp nhận về mặt đạo đức nếu được thực hiện trong một hệ thống quản lý đủ chặt chẽ, minh bạch và an toàn.
Dẫn kinh nghiệm từ Australia, quốc gia mà bà từng tham gia một phần vào quá trình xây dựng hệ thống hiến tạng khi làm việc cho chính phủ, Tiến sĩ Angela Pratt cho biết người trẻ có thể tham gia hiến mô, tạng sau khi chết thông qua hệ thống đăng ký tự nguyện.
Hệ thống này ghi nhận nguyện vọng mà người hiến đã bày tỏ, đồng thời vẫn bảo đảm sự tham gia của gia đình, việc đánh giá của chuyên gia và cơ chế quản trị lâm sàng chặt chẽ.
Việc hiến tặng có sự tham gia của trẻ em được đặt trong hệ thống hiến tặng quốc gia nói chung, thay vì vận hành như một cơ chế riêng biệt.
Theo bà, kinh nghiệm Australia và một số quốc gia khác cho thấy có thể xây dựng quy định cho phép người chưa thành niên hiến mô, tạng sau khi chết, nhưng phải đi kèm những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt về sự đồng thuận, đạo đức, chuyên môn và quản lý.
Đánh giá dự thảo luật của Việt Nam, Tiến sĩ Angela Pratt cho rằng các nội dung sửa đổi nhìn chung phù hợp với định hướng hướng dẫn của WHO và thông lệ quốc tế.
Tuy nhiên, WHO nhận thấy vẫn còn những nội dung có thể tiếp tục hoàn thiện, đặc biệt là các quy định bảo vệ người chưa thành niên và cơ chế tổ chức thực hiện.
Theo đại diện WHO, việc mở rộng cơ hội hiến, ghép mô, tạng có ý nghĩa quan trọng trong cứu chữa người bệnh. Song, mục tiêu nhân đạo ấy chỉ có thể được thực hiện bền vững khi quyền lợi, sự an toàn và tính tự nguyện của người hiến được bảo đảm.
Đối với trẻ em, yêu cầu đó càng phải được đặt lên hàng đầu, để mỗi quyết định hiến tặng không chỉ mang lại cơ hội sống cho người nhận mà còn bảo vệ đầy đủ quyền và lợi ích của chính người hiến.
THIÊN LAM