Lễ trao giải được tổ chức tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia sáng 4/10. Năm nay Sáng kiến khoa học 2026 trao 4 giải cho nhóm nhà khoa học, 4 cho nhóm không chuyên, một giải Sáng kiến xanh, một giải Sáng kiến được yêu thích nhất và 5 sáng kiến doanh nghiệp. Ban tổ chức không trao giải nhất nhóm không chuyên do chưa có sáng kiến đáp ứng tiêu chí.
Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, ông Phạm Hiếu, Tổng biên tập báo VnExpress và ông Lưu Hoàng Long, Cục trưởng Sở hữu trí tuệ và các tác giả được giải Cuộc thi Sáng kiến Khoa học 2026. Ảnh: Giang Huy
1. Nền tảng quang học siêu phổ C-HySI
C-HySI của tác giả Châu Khắc Bảo Chương, Đại học RMIT tại TP HCM, đoạt giải nhất, hạng mục chuyên (dành cho các nhà khoa học) trị giá 100 triệu đồng. Sáng kiến giúp đưa một thiết bị có giá thành cao nhưng cần thiết trong nông nghiệp chính xác, y sinh, vật liệu, trở nên dễ tiếp cận hơn với các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu trong nước.
Quang học siêu phổ là kỹ thuật ghi hình ảnh tiên tiến, phát hiện những khác biệt nhỏ về thành phần vật chất hoặc trạng thái sinh lý mà các phương pháp ảnh truyền thống không ghi lại được. Tuy nhiên công nghệ này đòi hỏi phần cứng phức tạp và phần mềm xử lý dữ liệu chuyên dụng.
Sáng kiến đã kết hợp camera siêu phổ và phần mềm phân tích tại biên trong cùng một thiết bị, đồng thời tối ưu chi phí phần cứng quang học. C-HySI hướng đến việc mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ siêu phổ cho cộng đồng bằng một nền tảng chi phí thấp, dễ sử dụng. Các đối tượng như nông dân, kỹ thuật viên và cơ sở sản xuất nhỏ có thể tiếp cận và khai thác công nghệ.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân trao giải nhất Sáng kiến Khoa học 2026. Ảnh: Giang Huy
2. Két sắt khóa cơ điện tử
Két sắt của nhóm tác giả Phạm Thành Long và Đoàn Xuân Trường, Trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp, Đại học Thái Nguyên, đoạt giải nhì hạng mục chuyên, trị giá 50 triệu đồng.
Điểm nổi bật là cơ cấu khóa ba lớp kết hợp cơ khí và điện tử. Sản phẩm tích hợp cơ chế chặn chìa hai chiều để hạn chế dò mã, chốt và bộ hãm chốt độc lập, cùng cảm biến quang học chống dò tải. Thanh chống khoan, khả năng chống tác động điện, từ và cơ cấu cứu hộ mạch điện tử bổ sung các lớp bảo vệ.
Giá trị nhóm hướng đến là làm chủ đồng thời phần cứng, phần mềm và cơ cấu cơ khí chính xác, từ đó phát triển két sắt bảo mật cao trong nước. Sản phẩm được xây dựng trên các sáng chế của nhóm tác giả và dự kiến thương mại hóa dưới thương hiệu RDIP.
3. Chuyển vỏ trấu thành năng lượng và vật liệu
Quy trình của nhóm tác giả Lê Hồn Nhiên và Hà Thúc Chí Nhân, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP HCM, đoạt giải ba, hạng mục chuyên, trị giá 30 triệu đồng.
Giải pháp tạo chuỗi sử dụng liên tiếp: vỏ trấu làm nhiên liệu cho lò hơi, tro sau đốt tiếp tục được chế biến thành nanosilica, than trấu và phân bón kali. Điểm cải tiến nằm ở khâu xử lý tro bằng kali hydroxit, vừa hòa tan silica, vừa tạo các hợp chất chứa kali có thể tận dụng làm phân bón.
Theo nhóm, dòng nước chứa muối kali sau xử lý được thu hồi để sản xuất phân bón hoặc tái sử dụng, giúp giảm phần nguyên liệu phải thải bỏ. Nhóm ước tính 100 kg tro trấu có thể tạo khoảng 30 kg nanosilica, 18 kg than trấu và 60 kg phân bón tro trấu kali.
Giá trị của sáng kiến là khai thác thêm sản phẩm từ tro lò hơi, tạo nguồn vật liệu cho công nghiệp và nông nghiệp, đồng thời giảm gánh nặng xử lý chất thải.
4. Implant xương in 3D theo từng người bệnh
Đề tài của Viện Công nghệ 3D trong Y học Vinmec - VinUni đoạt giải khuyến khích, hạng mục chuyên.
Giải pháp sử dụng ảnh CT hoặc MRI để dựng mô hình xương của từng người bệnh, xác định vùng tổn thương rồi thiết kế bộ phận cấy ghép bằng kim loại. Quy trình đi từ xử lý ảnh, thiết kế, mô phỏng cơ học đến in 3D và hoàn thiện sản phẩm.
Điểm khác biệt so với bộ phận cấy ghép có kích thước tiêu chuẩn là khả năng điều chỉnh hình dạng theo cấu trúc giải phẫu và vị trí khuyết xương của từng ca bệnh. Cách làm này đặc biệt ý nghĩa với khuyết hổng lớn, chấn thương phức tạp hoặc tái tạo xương sau cắt bỏ tổn thương.
Theo nhóm nghiên cứu, sản phẩm hướng đến tăng độ phù hợp của bộ phận cấy ghép, hỗ trợ bác sĩ lập kế hoạch can thiệp và phục hồi chức năng. Làm chủ quy trình trong nước còn tạo điều kiện phối hợp trực tiếp giữa bác sĩ, kỹ sư và cơ sở chế tạo, giảm phụ thuộc vào sản phẩm nhập khẩu.
5. Theo dõi sức khỏe tim mạch BioPulse Insight
BioPulse Insight của nhóm nghiên cứu tại phòng thí nghiệm BKIC và SPARC Lab, Đại học Bách khoa Hà Nội, đoạt giải nhì, hạng mục không chuyên trị giá 50 triệu đồng.
Điểm nổi bật là tích hợp ba phép ghi nhận trên một thiết bị cầm tay: điện tim, âm thanh tim và tín hiệu quang học phản ánh thay đổi thể tích máu. Dữ liệu được đồng bộ về thời gian, xử lý nhiễu rồi truyền qua Bluetooth tới điện thoại. Hệ thống còn ước lượng huyết áp từ thời gian truyền xung.
Giải pháp kết nối thiết bị đo với ứng dụng cho người bệnh và nền tảng web dành cho bác sĩ. Dữ liệu được lưu theo lịch sử, giúp theo dõi diễn biến qua nhiều lần đo thay vì chỉ xem một kết quả riêng lẻ. Theo nhóm, giá trị ứng dụng là hỗ trợ chăm sóc tim mạch từ xa, giảm nhu cầu đi lại để kiểm tra định kỳ và mở rộng tiếp cận theo dõi sức khỏe tại nhà.
6. Hệ sinh thái hỗ trợ người khiếm thính SignSound
SignSound, với đại diện Võ Nguyễn Đại Hiếu, sinh viên Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật, Đại học Đà Nẵng, đoạt giải nhì, hạng mục không chuyên.
Hệ thống kết hợp kính thực tế tăng cường và AI để chuyển lời nói thành video ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam, hiển thị trước mắt người dùng. Âm thanh được thu qua micro đặt trên kính, chuyển về máy chủ nhận dạng lời nói và xử lý ngôn ngữ, sau đó video ký hiệu được gửi về thiết bị.
Điểm cải tiến là mô hình AI sắp xếp lại trật tự từ theo ngữ pháp ngôn ngữ ký hiệu. Hệ thống còn chuẩn hóa từ đồng nghĩa, xử lý số và sử dụng nhân vật 3D để diễn đạt ký hiệu. Cách làm này hướng tới khắc phục khác biệt giữa tiếng Việt nói và cách biểu đạt của người khiếm thính.
Nhóm xây dựng kho hơn 3.575 ký hiệu và công bố độ trễ xử lý dưới hai giây. Giải pháp hướng tới giúp người dùng tiếp nhận hội thoại trực tiếp, chủ động hơn trong cuộc sống.
7. Màng sinh học bảo quản hoa quả NanoHusk - PVA
NanoHusk - PVA của nhóm Tia Chớp, sinh viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, đoạt giải ba, hạng mục không chuyên trị giá 30 triệu đồng.
Nhóm chiết tách nanocellulose từ vỏ trấu, kết hợp với polyvinyl alcohol (PVA) để tạo màng, sau đó bổ sung dịch chiết nấm Phellinus. Nanocellulose góp phần gia cường vật liệu, PVA hỗ trợ tạo màng, còn dịch chiết nấm bổ sung khả năng kháng khuẩn và chống oxy hóa.
Lớp màng được thiết kế để bám trên bề mặt hoa quả, hạn chế mất nước và kiểm soát trao đổi khí. Nhờ kết hợp vai trò bao phủ với các thành phần có hoạt tính sinh học, sản phẩm giúp duy trì chất lượng hoa quả trong quá trình bảo quản, vận chuyển.
Giá trị ứng dụng là giảm tổn thất sau thu hoạch và tạo thêm đầu ra cho vỏ trấu. Nhóm đã bước đầu chế tạo màng trong phòng thí nghiệm, có kế hoạch mở rộng quy mô và thử nghiệm trên nhiều loại nông sản.
8. Bổ sung khoáng cho tôm từ tro bã mía
Đề tài của nhóm GreenTech ở Đồng Nai đoạt giải khuyến khích, hạng mục không chuyên.
Nhóm nghiên cứu sử dụng tro bã mía đã xử lý làm nguồn bổ sung khoáng cho tôm càng xanh. Tro được loại tạp chất, nghiền mịn và phân tích thành phần trước khi thử nghiệm ở các liều lượng khác nhau. Hướng cải tiến là tận dụng canxi, kali, silic và các khoáng trong phụ phẩm để hỗ trợ quá trình nuôi, đồng thời theo dõi ảnh hưởng đến nước và hệ vi sinh ao.
Tỷ lệ sống của tôm ở mô hình thử nghiệm đạt 88%, so với 76% ở nhóm đối chứng. Chi phí khoáng bổ sung giảm từ 2,1 triệu đồng xuống 300.000 đồng. Kết quả cho thấy tiềm năng tạo nguồn khoáng chi phí thấp từ phụ phẩm địa phương.
9. Nhà nổi "Nước về thì mình ở chung"
Dự án nhà ở mùa lũ của Creative Architects đoạt giải Sáng kiến Xanh.
Điểm nổi bật của sáng kiến là công năng kép: căn nhà lắp ghép được sử dụng trên mặt đất vào mùa khô, có thể nổi theo mực nước khi ngập lũ. Cách thiết kế này hướng tới tận dụng công trình quanh năm, thay vì chỉ sử dụng trong thời gian tránh lũ.
Nhà kết hợp vật liệu nhẹ, phao HDPE lõi xốp và hệ neo giữ. Phần khung, phao có thể điều chỉnh theo nhu cầu, còn bố trí trọng tâm thấp nhằm tăng ổn định khi nổi. Nhà tích hợp điện mặt trời, nước sạch và nơi dự trữ nhu yếu phẩm, hướng tới hỗ trợ một gia đình khi bị cô lập 7-10 ngày.
Nhóm kỳ vọng có thể giúp các hộ dân bảo vệ tài sản và duy trì sinh hoạt khi xảy ra ngập lụt. Dự án đang hoàn thiện thiết kế và thử nghiệm khả năng vận hành.
10. AI hỗ trợ kê đơn và giám sát kháng sinh
DEEPMEDSP-AI của Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn đoạt giải Sáng kiến yêu thích nhất, do độc giả bình chọn.
Hệ thống tổ chức nhiều tác tử AI thực hiện từng phần việc: truy xuất hướng dẫn nội viện, tìm tài liệu y học, rà soát liều và kiểm tra tương tác thuốc. Một tác tử điều phối tổng hợp kết quả thành khuyến nghị có cấu trúc, kèm nguồn để bác sĩ, dược sĩ đối chiếu.
So với các công cụ AI sẵn có trên thị trường, trợ lý ảo này được tích hợp cẩm nang kháng sinh của bệnh viện và dữ liệu riêng của ca bệnh. Qua đó có thể tính đến chức năng thận khi tính liều, cảnh báo trùng hoạt chất hoặc tiền sử dị ứng.
Nhóm cho biết trợ lý AI giúp bác sĩ, dược sĩ rút ngắn thời gian tra cứu và phát hiện nguy cơ dùng thuốc.
11. Sơn chống hà sử dụng hoạt chất hữu cơ
Sản phẩm của Sơn Hải Âu nằm trong Top 5 Sáng kiến doanh nghiệp. Công thức sử dụng hoạt chất hữu cơ tralopyril, tên thương mại Econea, để thay thế oxit đồng trong sơn chống hà.
Hà và các sinh vật bám trên thân tàu làm tăng lực cản, kéo theo nhu cầu nhiên liệu và chi phí vệ sinh. Theo doanh nghiệp, hoạt chất được lựa chọn có khả năng hạn chế sinh vật bám nhưng phân hủy nhanh hơn trong nước biển, qua đó giảm vấn đề tích lũy kim loại từ sơn gốc đồng.
Công thức hướng tới duy trì hiệu quả chống bám bẩn của lớp phủ, giúp tàu vận hành ổn định hơn và giảm công việc làm sạch thân tàu. Việc lựa chọn hoạt chất thay thế cũng mở hướng phát triển vật liệu bảo vệ phương tiện biển ít phụ thuộc vào đồng.
Sáng kiến đảm bảo nhu cầu bảo vệ thân tàu, trong khi giảm lượng đồng phát tán ra môi trường biển.
12. Robot cạo mủ cao su
Dành giải top 5 Sáng kiến doanh nghiệp, Robot của Công ty TNHH Robot và Cao su Tân Ý có thể lập bản đồ cây, tự di chuyển theo thứ tự khai thác và làm việc không cần kết nối GPS. Cơ cấu cạo được thiết kế để đo độ dày vỏ, kiểm soát đường cạo và thao tác ở độ cao từ 0,35 đến 2,5 mét. Thông tin vận hành có thể truyền qua mạng di động để người quản lý theo dõi.
Doanh nghiệp công bố năng suất 800 cây trong ca 6 giờ và thời gian hoạt động 12 giờ khi đầy pin. Robot đã được thử nghiệm tại Tổng công ty Cao su Đồng Nai.
Giải pháp tự động hóa này giúp giảm áp lực thiếu lao động, hạn chế công việc thủ công vào sáng sớm và tăng tính ổn định của quá trình khai thác.
13. Xe đưa đón học sinh liên thông nhiều trường
Công ty TNHH Công nghệ Liberal thuộc top 5 Sáng kiến doanh nghiệp, đã thiết kế nền tảng dùng chung, tổ chức xe đưa đón liên thông giữa nhiều trường trong một đô thị.
Nền tảng tổng hợp nhu cầu của học sinh theo khu vực, thiết kế điểm đón trả và tuyến đường. Thuật toán tối ưu vận tải hỗ trợ điều phối phương tiện, cập nhật lộ trình khi số học sinh, thời gian hoặc địa điểm thay đổi. Hệ thống còn tích hợp theo dõi hành trình và thông báo cho phụ huynh.
Theo doanh nghiệp, việc gom nhu cầu trên quy mô lớn hơn giúp tăng hiệu quả sử dụng xe và phân bổ chi phí vận hành cho nhiều người dùng. Các tác giả kỳ vọng giải pháp sẽ giúp nhiều gia đình tiếp cận dịch vụ đưa đón, giảm thời gian phụ huynh tự chở con và áp lực phương tiện cá nhân quanh các trường học trong đô thị.
14. Hệ thống lên men LATOR
Top 5 Sáng kiến doanh nghiệp còn trao cho Hệ thống lên men LATOR của Công ty TNHH Khoa học và Công nghệ LAB2LIFE. Đây là hệ thống lên men phục vụ sản xuất vi sinh và enzyme cho nông nghiệp, chế biến thực phẩm và xử lý môi trường.
Khi lắp đặt LATOR, các cơ sở sản xuất có thể tự sản xuất chế phẩm sinh học tại chỗ, tận dụng phụ phẩm. So với các giải pháp đã có, điểm cải tiến là khả năng tách khí và bọt hai bước bằng lực ly tâm: tầng đầu loại bọt lớn, tầng sau xử lý vi bọt. Cơ chế này giúp kiểm soát bọt mà không dùng hoá chất, cải thiện trao đổi oxy và duy trì điều kiện phát triển của vi sinh.
Hệ thống đã được thử nghiệm trong nông nghiệp hữu cơ, xử lý chất thải chăn nuôi và lên men cà phê. Thiết kế module từ 20 đến 2.000 lít cho phép lựa chọn quy mô, mở rộng hoặc triển khai tại trang trại, hợp tác xã.
15. Khử trùng nước nuôi thủy sản tại chỗ SeaBoost 3S
SeaBoost 3S của Công ty TNHH Wesolife là hệ thống điện phân trực tiếp nước lợ hoặc nước mặn để tạo clo hoạt tính khử trùng nước nuôi thủy sản, cũng được vinh danh trong Top 5 Sáng kiến doanh nghiệp.
Điểm cải tiến của hệ thống là kết hợp ba thành phần: tạo clo tại chỗ, cấp vi bọt khí trước điện phân và giám sát bằng cảm biến. Việc chủ động tạo và kiểm soát clo giúp giảm nhu cầu mua, vận chuyển và lưu trữ clo dạng bột. Theo số liệu Wesolife công bố từ mô hình tại Cà Mau, ao khoảng 3.000 m² có thể tiết kiệm 20-30 triệu đồng mỗi vụ, đồng thời giảm lượng bao bì nhựa từ hóa chất mua ngoài.
Giải pháp hướng đến quản lý khử trùng dựa trên dữ liệu, giảm phụ thuộc vào thao tác pha và định lượng theo kinh nghiệm.
5 giải Sáng kiến doanh nghiệp được nhận gói truyền thông trị giá 100 triệu đồng trên VnExpress.
Toàn bộ tiền giải thưởng do Quỹ Hy vọng (Hope Foundation) tài trợ. Đây là quỹ xã hội hoạt động vì cộng đồng, không vì lợi nhuận, được vận hành bởi VnExpress và Công ty cổ phần FPT.
Nam Nguyễn
- PII 2026 - từ chỉ số đổi mới sáng tạo đến công cụ quản lý