7 điều kiện của Iran và cuộc đàm phán giằng co với Mỹ

Ngày 6/11, một quan chức cấp cao Iran xác nhận rằng Tehran đã chuyển tới Mỹ, thông qua kênh trung gian Qatar, một đề xuất với 7 điều kiện tiên quyết nhằm chấm dứt xung đột khu vực và thúc đẩy đàm phán hạt nhân với Mỹ.

Điểm then chốt là Iran chỉ sẵn sàng thảo luận đề xuất này sau khi Mỹ đáp ứng “7 điều kiện” mà nước này đã công bố. Ông Mohsen Rezaei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, khi đang thăm Nga, khẳng định rõ ràng: “Chúng tôi đã thông báo 7 điều kiện cho phía Mỹ. Chừng nào họ chưa thực hiện 7 điều kiện này, chúng tôi sẽ không mở lại eo biển Hormuz, cũng như không tiến hành đàm phán”.

Bối cảnh là cuộc xung đột Mỹ/Israel - Iran bùng phát từ cuối tháng 2 (sau các cuộc không kích phối hợp của Mỹ/Israel nhằm vào cơ sở hạt nhân và quân sự Iran), kéo dài hơn 8 tháng qua. Eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ thế giới, bị hạn chế nghiêm trọng, phong tỏa hải quân Mỹ đối với các cảng Iran vẫn duy trì, tài sản của Tehran bị đóng băng và các lệnh trừng phạt tiếp tục siết chặt. Các nỗ lực trung gian của Qatar (có sự phối hợp của Pakistan ở một số giai đoạn) đang tìm cách ngăn chặn nguy cơ tái leo thang sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ.

7 điều kiện của Iran

Dựa trên phát biểu của các quan chức cấp cao, từ hãng tin Reuters, Khaleej Times, 7 điều kiện của Iran tập trung vào các yêu cầu tiên quyết về chấm dứt chiến sự, dỡ bỏ phong tỏa, trừng phạt, tài sản và bồi thường trước khi bước vào đàm phán hạt nhân.

Một là, chấm dứt hành động thù địch trên mọi mặt trận, bao gồm cả Li Băng

Đây là điều kiện then chốt về chính trị quân sự. Iran đòi hỏi không chỉ Mỹ/Israel ngừng bắn Iran, mà còn kết thúc các hoạt động quân sự ở Li Băng (nơi lực lượng Hezbollah hoạt động) và liên quan đến các mặt trận khác trong khu vực. Tehran coi đây là điều kiện tiên quyết để “chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận”.

Theo giới chuyên gia, đối với Iran, việc tách rời hồ sơ hạt nhân khỏi xung đột khu vực là không chấp nhận được. Họ lo ngại Mỹ và Israel sẽ tiếp tục gây sức ép quân sự trong khi đàm phán. Từ góc độ của Mỹ, yêu cầu này phức tạp vì liên quan đến cam kết bảo vệ Israel và các đồng minh Vùng Vịnh. Việc đưa Li Băng vào làm tăng mức độ khó khăn, vì Israel có lợi ích riêng. Về lý lẽ, Iran lập luận rằng không thể đàm phán nghiêm túc khi vẫn bị tấn công hoặc bị đe dọa tấn công. Mỹ muốn ưu tiên hồ sơ hạt nhân ngay từ đầu để kiểm soát rủi ro phổ biến vũ khí.

Hai là, dỡ bỏ lệnh trừng phạt của Mỹ (đặc biệt đối với dầu mỏ và xuất khẩu)

Iran yêu cầu dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt kinh tế - tài chính, trong đó trọng tâm là cho phép bán dầu trở lại thị trường quốc tế. Các lệnh trừng phạt chồng chéo từ Mỹ, EU và một số nước khác đã làm suy yếu nghiêm trọng khả năng xuất khẩu dầu - nguồn thu chính của Tehran.

Đây là điều kiện có ý nghĩa sống còn về kinh tế. Sau hơn 8 tháng xung đột và phong tỏa, doanh thu dầu của Iran bị ảnh hưởng nặng nề. Mỹ coi trừng phạt là công cụ gây sức ép để buộc Iran nhượng bộ về hạt nhân (giảm làm giàu uranium, cho phép thanh sát của IAEA trở lại các cơ sở bị tấn công). Iran yêu cầu dỡ bỏ trước hoặc song song, vì lo ngại lịch sử “đồng ý trước - nhận lợi ích sau” sẽ bị lặp lại (như kinh nghiệm sau Kế hoạch Hành động Toàn diện chung - JCPOA năm 2015). Số liệu thực tế cho thấy phong tỏa và trừng phạt đã ngăn chặn hàng chục tỷ USD doanh thu dầu tiềm năng.

Ba là, giải phóng tài sản bị đóng băng

Iran đòi trả lại các tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Các ước tính dao động, nhưng Ngân hàng Trung ương Iran từng đưa ra con số khoảng 24 tỷ USD (chưa tính ở Trung Quốc), trong đó có khoảng 6 tỷ USD liên quan đến Qatar được nhắc đến nhiều trong các vòng đàm phán trước.

Giới quan sát quốc tế cho rằng, tài sản đóng băng là “đòn bẩy” kinh tế mạnh của Mỹ. Tehran cần nguồn ngoại tệ để ổn định đồng rial, nhập khẩu hàng thiết yếu và tái thiết sau chiến tranh. Mỹ lo ngại việc giải phóng sớm sẽ làm giảm sức ép và có thể bị dùng cho các mục đích khác. Các đề xuất trung gian thường hướng tới giải phóng từng phần, có giám sát (ví dụ chỉ dùng mua hàng hóa nhân đạo). Đây là điều kiện có thể thương lượng nhất nếu hai bên đạt được cơ chế giám sát tin cậy.

Bốn là, bồi thường thiệt hại chiến tranh

Phía Iran yêu cầu Mỹ (và có thể cả các đồng minh của Washington) bồi thường thiệt hại gây ra cho cơ sở hạ tầng, căn cứ quân sự và các mục tiêu khác trong các cuộc không kích từ cuối tháng 2.

Đây là điều kiện mang tính biểu tượng và thực tế cao. Chính quyền Tehran muốn khẳng định trách nhiệm của bên tấn công và có nguồn lực tái thiết. Mỹ gần như chắc chắn từ chối bồi thường trực tiếp vì coi các cuộc tấn công là phòng thủ hoặc nhằm ngăn chặn chương trình hạt nhân. Trong các thỏa thuận trước (như Bản ghi nhớ 14 điểm hồi tháng 6), từng có đề cập đến gói hỗ trợ tái thiết lớn (hàng trăm tỷ USD), nhưng dưới hình thức hỗ trợ phát triển chứ không phải “bồi thường”. Điều kiện này có thể được “hóa giải” thành các khoản hỗ trợ kinh tế có điều kiện.

Năm là, chấm dứt phong tỏa hải quân Mỹ đối với các cảng Iran

Yêu cầu dỡ bỏ lệnh phong tỏa cảng và các biện pháp cản trở hàng hải của Mỹ. Phong tỏa này, theo đánh giá của Mỹ, đã ngăn chặn đáng kể xuất khẩu dầu của Iran.

Phong tỏa là công cụ gây sức ép hiệu quả của Mỹ, buộc Iran phải dùng eo biển Hormuz làm đòn bẩy ngược lại. Iran coi việc dỡ bỏ phong tỏa là điều kiện để khôi phục thương mại bình thường. Đây là điều kiện có thể thực hiện tương đối nhanh nếu có ý chí chính trị, vì nó mang tính hành chính - quân sự hơn là pháp lý phức tạp như trừng phạt quốc tế.

Sáu là, chấm dứt tấn công vào lãnh thổ Iran, giảm sự hiện diện quân sự Mỹ và không can thiệp nội bộ

Nhóm điều kiện này bao gồm ngừng các cuộc tấn công (kể cả UAV), giảm lực lượng Mỹ trong khu vực, chấm dứt can thiệp nội bộ và hợp tác với các lực lượng đối lập với Cách mạng Hồi giáo.

Theo điều kiện này, phía Iran muốn bảo đảm an ninh lãnh thổ và chủ quyền trước khi ngồi vào bàn đàm phán hạt nhân. Mỹ duy trì lực lượng lớn ở Vùng Vịnh vì lợi ích chiến lược (bảo vệ đồng minh, kiểm soát năng lượng, đối phó ảnh hưởng của Iran). Việc rút bớt lực lượng hoặc cam kết không tấn công có thể là điểm thương lượng, nhưng “không can thiệp nội bộ” và cắt quan hệ với phe đối lập là điều kiện khó chấp nhận với Washington vì liên quan đến chính sách nhân quyền và dân chủ.

Bảy là, bảo đảm liên quan đến eo biển Hormuz và tự do hàng hải

Dù Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Rezaei nói rõ sẽ không mở cửa eo biển Hormuz cho đến khi 7 điều kiện trên được thực hiện đầy đủ, thì bản thân việc bảo đảm tự do hàng hải (có thể kèm cơ chế với Oman) và chấm dứt các biện pháp hạn chế là nội dung cốt lõi. Iran từng đề xuất lộ trình 7 ngày: nếu phía Mỹ đáp ứng 7 điều kiện trên, Iran sẽ mở lại eo Hormuz và bắt đầu đàm phán hạt nhân.

Có thể thấy, eo Hormuz là đòn bẩy lớn nhất của Iran hiện nay. Việc đóng/hạn chế eo biển đã gây biến động giá dầu toàn cầu và áp lực chính trị lên Mỹ (đặc biệt trước và sau bầu cử giữa nhiệm kỳ). Mỹ và các nước Vùng Vịnh muốn khôi phục lưu thông ổn định. Nếu đạt được cơ chế giám sát chung (giữa Iran và Oman hoặc đa phương), điều kiện này có thể trở thành điểm khởi đầu cho các bước tin cậy lẫn nhau.

Về lập trường của Mỹ và thế bế tắc hiện tại

Nhà Trắng kiên quyết rằng hồ sơ hạt nhân Iran phải nằm trong vòng đàm phán đầu tiên. Mỹ lo ngại Tehran đã tích lũy 440 kg uranium làm giàu đến 60% (đủ tiềm năng cho nhiều đầu đạn nếu tiếp tục làm giàu); IAEA bị hạn chế tiếp cận nhiều cơ sở sau các cuộc tấn công. Tổng thống Donald Trump nhiều lần nhấn mạnh Iran “không được có vũ khí hạt nhân” và đe dọa hành động quân sự nếu cần.

Hai bên đang mắc kẹt ở trình tự, theo đó Iran đòi hỏi phía Washington phải thực hiện các “điều kiện tiên quyết trước, đàm phán hạt nhân sau”; trong khi Mỹ muốn “hạt nhân ngay từ đầu - nhượng bộ kinh tế sau”. Các trung gian như Qatar đang cố gắng tìm công thức “biện pháp tin cậy lẫn nhau” từng bước (giải phóng một phần tài sản đổi lấy thanh sát hạn chế, dỡ bỏ phong tỏa đổi lấy mở eo Hormuz tạm thời…).

Hiện nay, sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ, đề xuất hạt nhân của Iran đang được phía Washington xem xét, nhưng chưa có dấu hiệu nhượng bộ rõ ràng về 7 điều kiện trên. Nguy cơ tái leo thang vẫn hiện hữu, đặc biệt nếu các cuộc tấn công tàu thuyền hoặc không kích hạn chế tiếp tục. Về dài hạn, 7 điều kiện phản ánh chiến lược của Iran “biến thế yếu quân sự tương đối thành thế mạnh đàm phán” bằng cách gắn kết hồ sơ hạt nhân với toàn bộ kiến trúc an ninh, kinh tế khu vực.

Nếu hai bên tìm được công thức linh hoạt thì cửa sổ ngoại giao vẫn rộng mở. Ngược lại, nếu lập trường cứng rắn tuyệt đối, khu vực Trung Đông sẽ tiếp tục đối mặt với bất ổn năng lượng và rủi ro phổ biến vũ khí hạt nhân gia tăng.

Bảy điều kiện tiên quyết của Iran không chỉ là danh sách yêu cầu kỹ thuật; chúng là “bản đồ chiến lược” phản ánh cách Tehran nhìn nhận cuộc xung đột: không chỉ là vấn đề uranium, mà là vấn đề chủ quyền, an ninh tồn tại và vị thế khu vực sau một cuộc chiến kéo dài. Việc “giải mã” chúng giúp hiểu rõ hơn vì sao tiến trình ngoại giao vẫn khó khăn, dù cả hai bên đều tuyên bố không muốn chiến tranh toàn diện.