Một chuyến bay của Varesh Airlines từ Tehran đi Dushanbe đã phải quay lại Sân bay Quốc tế Imam Khomeini sau khi Turkmenistan không cấp phép cho các hãng hàng không Iran bay qua không phận nước này, Cơ quan Hàng không Dân dụng Iran hôm 24/9 cho biết.
Majid Akhavan, người phát ngôn Cơ quan Hàng không Dân dụng Iran, nói với hãng thông tấn ISNA rằng máy bay không thể tới điểm đến do bị từ chối quá cảnh qua không phận Turkmenistan. ISNA cho hay toàn bộ chuyến bay của các hãng hàng không Iran tới Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã bị hủy từ nửa đêm.
Ác mộng với hàng không Iran trước lệnh 'cấm cửa toàn cầu' của Mỹ
Phi công Varesh Airlines thông báo máy bay quay đầu hôm 24/9. Video: Arab News
Những động thái này diễn ra sau khi Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent thông báo nước này bắt đầu "cấm cửa toàn cầu" với các hãng hàng không Iran từ ngày 23/9. Theo đó, những bên cung cấp nhiên liệu và dịch vụ hàng không cho Iran sẽ bị Washington "loại khỏi hệ thống USD", tức không thể giao dịch bằng đồng tiền của Mỹ.
Động thái nằm trong chiến dịch cô lập kinh tế Iran mà Mỹ phát động cuối tháng 8, nhằm buộc Tehran phải nhượng bộ trên bàn đàm phán. Biện pháp mới của Mỹ có thể khiến các hãng bay Iran khó duy trì hoạt động quốc tế, ngay cả khi không phận các nước vẫn mở đối với họ.
"Ngành hàng không Iran sẽ chỉ có thể hoạt động nội địa nếu không được các nước cung cấp những dịch vụ bay thiết yếu", Matthew Levitt, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, nói với WSJ.
Phi cơ hãng hàng không Iran Mahan Air tại sân bay Sanaa, Yemen tháng 3/2015. Ảnh: AFP
4 sân bay Iraq gồm Baghdad, Najaf, Erbil và Sulaimaniyah đã thông báo đình chỉ mọi chuyến bay đến và đi từ Iran vào hôm 25/9. Khi không còn chuyến bay nào, người dân Iran muốn tới Iraq phải di chuyển bằng xe khách, với hành trình kéo dài ít nhất 12 tiếng.
Chính phủ của Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi cho hay đang đàm phán trực tiếp với Mỹ để cấp lệnh miễn trừ cho một số chuyến bay phục vụ mục đích y tế, giáo dục, tôn giáo và lợi ích của người dân.
Gruzia cũng đã cấm phi cơ thương mại Iran hạ cánh, trong khi hãng Mahan Air của Iran thông báo dừng bay đến Thổ Nhĩ Kỳ theo đề nghị từ Ankara.
Người phát ngôn Cơ quan Hàng không Dân dụng Iran ngày 22/9 cho biết sân bay ở Baghdad, Iraq và Muscat, Oman sẽ không tiếp nhận phi cơ Iran. Tehran đang thương lượng với các bên để chuyển hướng điểm đến sang thành phố khác. Azerbaijan, UAE cũng xác nhận thực hiện yêu cầu từ phía Mỹ.
"Đây là bước đi cho thấy Mỹ đang thực sự tăng cường thực thi các lệnh trừng phạt áp với ngành hàng không Iran lâu nay", ông Levitt nói.
Theo AFP, Iran có 27 hãng hàng không, chủ yếu phục vụ trong nước. Hãng hàng không quốc gia Iran Air và hãng bay tư nhân Mahan Air là hai đơn vị chính khai thác đường bay quốc tế, điểm đến là các nước láng giềng Trung Đông, hoặc xa hơn đến Nga, Trung Quốc.
Iran Air từng có mạng lưới điểm đến rộng khắp châu Âu nhưng đa số không còn do các lệnh trừng phạt từ phương Tây, hạn chế về đội bay và những gián đoạn do chiến sự với Mỹ.
"Sức ép kinh tế lên ngành hàng không Iran đang lan rộng như ung thư di căn", Taher Abdolhai, giám đốc điều hành Iran Air, nói với trang tin Sehat Khabar. Ít nhất 30 máy bay thương mại đã bị hư hại trong các cuộc tấn công của Mỹ.
Theo nhà kinh tế người Mỹ gốc Iran Nader Habibi, lệnh trừng phạt mới của Mỹ có phạm vi rất rộng, tác động đến phần lớn mạng lưới hàng không quốc tế. Ông Habibi cho biết giá vé máy bay gần đây cũng đã tăng đáng kể, gây thêm áp lực lên người dân Iran.
"Mức tăng chi phí này trở thành gánh nặng lớn đối với nhiều hành khách, trong bối cảnh kinh tế Iran suy giảm và đồng nội tệ mất giá", ông Habibi nói với Al Jazeera.
Giá vé xe khách tuyến Tehran - Istanbul cũng đã tăng từ 1.500 lira Thổ Nhĩ Kỳ (31 USD) lên 2.000 lira (41 USD). Arqavan, một nhân viên người Iran tại đại lý bán vé Alborz Turizm ở Istanbul, cho biết nguyên nhân là do nhu cầu đi xe khách tăng cao sau khi các chuyến bay bị hủy cùng với chi phí nhiên liệu gia tăng.
Một người sống tại Tehran và thường xuyên tới thủ đô Muscat của Oman làm việc chia sẻ rằng Iran đã "trở nên hoàn toàn bị cô lập" và các chuyến đi sắp tới của ông đã bị hủy vô thời hạn.
Saj Ahmad, nhà nghiên cứu tại StrategicAero Research, cho rằng các hãng hàng không Iran giờ đây sẽ khó duy trì và bảo dưỡng đội bay đã cũ. Lệnh "cấm cửa" mới của Mỹ có thể khiến 1/3 số phi cơ của Iran phải tạm dừng khai thác.
Hành khách đến từ Tehran, Iran tại sân bay Pudong, Thượng Hải, Trung Quốc ngày 24/9. Ảnh: AFP
Trong khi một số nước đã thông báo tuân thủ lệnh hạn chế của Mỹ với hàng không Iran, Trung Quốc và Nga vẫn duy trì một số đường bay. Trung Quốc ngày 22/9 phản đối biện pháp trừng phạt của Mỹ và cho biết không áp dụng những hạn chế này đối với các hãng hàng không Iran.
Máy bay Mahan Air vẫn hạ cánh tại Quảng Châu, Thượng Hải. Các chuyến bay từ Iran tới Nga cũng chưa có dấu hiệu bị ảnh hưởng.
Theo Ahmad, Iran cũng sẽ không ngồi yên khi vòng kìm tỏa của Mỹ dần siết lại. Mohsen Rezaei, thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, kêu gọi các nước láng giềng không nên tuân theo yêu cầu của Mỹ.
"Quốc gia hợp tác hoặc có những hành động mạo hiểm cùng Mỹ thì các sân bay của nước đó sẽ không còn có thể khai thác chuyến bay đến Iran", ông Rezaei cảnh báo.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian gọi hành động của chính quyền Tổng thống Donald Trump là "bắt nạt" và tuyên bố Tehran quyết không khuất phục.
"Sự kháng cự của nhân dân Iran sẽ chỉ gia tăng trước các lệnh trừng phạt, áp lực hay những hành vi bắt nạt", ông Pezeshkian nói.
Như Tâm (Theo WSJ, Al Jazeera, AFP)