Ăn chặn tiền học sinh trường Yên Lập: Khởi tố là cần thiết nhưng chưa đủ

Trước đó, ngày 8.4, cơ quan điều tra đã khởi tố hiệu trưởng Trần Thu Đông và kế toán Hoàng Thị Xuân Hòa (cùng ở Trường phổ thông dân tộc nội trú THCS và THPT Yên Lập; địa chỉ tại khu Trung Ngãi, xã Yên Lập, tỉnh Phú Thọ) về cùng tội danh. Bốn con người, 4 vị trí then chốt nhất của một ngôi trường nội trú, giờ cùng đứng trong một hồ sơ vụ án.

Theo cơ quan điều tra, từ tháng 3.2024 - 5.2025 các đối tượng hằng ngày nâng khống giá mua thực phẩm so với giá thực tế, đã giữ lại hơn 482 triệu đồng tiền ăn của học sinh để chi tiêu nội bộ. 

Đây là một quy trình được vận hành đều đặn suốt hơn 1 năm, mỗi buổi sáng đi chợ là một lần cắt bớt phần ăn của học trò. Và đó mới chỉ là một phần. Trước đó, hiệu trưởng bị cáo buộc chỉ đạo nâng khống tiền thực phẩm và lập khống chứng từ qua các hoạt động trải nghiệm của học sinh, chiếm đoạt tổng cộng hơn 1 tỉ đồng.

ẢNH: CÔNG AN CUNG CẤP

Số tiền ấy lẽ ra đi đến đâu? 

Mỗi tháng Nhà nước hỗ trợ hơn 1,8 triệu đồng cho mỗi học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số để các em sinh hoạt và học tập. Đó là chính sách được thiết kế cho những đứa trẻ thiệt thòi nhất, sống xa gia đình, ăn ngủ tại trường và bữa cơm nhà trường nấu có khi là bữa ăn đủ đầy nhất các em có trong ngày. Những người lớn được giao giữ khoản tiền ấy đã coi nó như một nguồn thu có thể khai thác.

Có người sẽ nói đây là sai phạm của vài cá nhân suy thoái. Tôi cho rằng cách nhìn đó quá dễ dãi. Hãy nhìn vào cơ cấu của những người bị khởi tố. Hiệu trưởng là người quyết định chi. Kế toán là người lập và kiểm tra chứng từ. Thủ quỹ là người giữ tiền. Cán bộ y tế là người chịu trách nhiệm về khẩu phần và an toàn thực phẩm. 

Bốn vị trí ấy được thiết kế để kiềm chế nhau, để một người muốn làm sai thì những người còn lại phải biết và phải ngăn. Khi cả 4 cùng tham gia, cơ chế kiểm soát nội bộ không bị vượt qua mà bị chính những người vận hành nó biến thành công cụ hợp thức hóa. 

Một hệ thống mà chỉ cần người đứng đầu gật đầu là toàn bộ các chốt chặn đều mở ra thì đó không phải là hệ thống kiểm soát, đó là hệ thống phục tùng.

Cụm từ "chi tiêu nội bộ" theo tôi cần được làm rõ đến cùng. Nếu tiền không lọt vào túi riêng của 1 - 2 người mà được chia cho một tập thể, thì câu hỏi bắt buộc phải đặt ra là nội bộ gồm những ai? Bao nhiêu người đã thụ hưởng khoản tiền ấy? Và họ có biết đó là tiền được bớt ra từ khay cơm của học trò hay không? 

Một ngôi trường nơi nhiều người cùng được hưởng lợi từ tiền ăn của học sinh mà không ai lên tiếng là một ngôi trường đã hỏng về văn hóa công vụ, chứ không chỉ hỏng ở vài con người.

ẢNH: CÔNG AN CUNG CẤP

Điều đáng lo hơn nữa là chuyện này không cá biệt

Tháng 10.2024, nguyên hiệu trưởng Trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học Hoàng Thu Phố 1 ở Lào Cai bị bắt tạm giam, sau khi cơ quan điều tra xác định trong các năm 2022 và 2023, người này đã chỉ đạo rút hơn 765 triệu đồng kinh phí chính sách hỗ trợ học sinh. Tổ kiểm tra khi đó khẳng định việc bữa ăn của học sinh bị cắt xén là có cơ sở và phụ huynh cũng không nhận được tiền hỗ trợ học tập cùng tiền ăn còn thừa của con em mình. 

Ở Thanh Hóa, hiệu trưởng Trường tiểu học Đông Thọ bị khởi tố vì sai phạm trong thu chi tiền ăn bán trú, và vụ việc chỉ lộ ra khi tập thể phụ huynh gửi đơn tố cáo kèm cả đoạn ghi âm làm bằng chứng.

Đặt các vụ việc cạnh nhau sẽ thấy một điểm chung đáng xấu hổ. Sai phạm thường không bị phát hiện bởi thanh tra, kiểm tra định kỳ của ngành giáo dục, mà bởi phụ huynh tự đi thu thập chứng cứ, bởi báo chí, hoặc bởi cơ quan điều tra khi mọi chuyện đã kéo dài. 

Vậy những đợt kiểm tra tài chính, những biên bản quyết toán hằng năm của phòng, sở giáo dục đã ký xác nhận vào điều gì? 

Nếu một ngôi trường có thể nâng khống giá thực phẩm mỗi ngày trong hơn một năm mà cấp trên không thấy, thì hoặc công tác kiểm tra chỉ là hình thức, hoặc có người đã nhìn thấy mà chọn cách không nhìn. Cả hai khả năng đều không thể chấp nhận.

ẢNH: BẮC HÀ

Về pháp lý, công cụ để xử lý là đủ. Điều 356 bộ luật Hình sự 2015 quy định mức phạt tù từ 10 đến 15 năm khi hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây thiệt hại tài sản từ 1 tỉ đồng trở lên.

Tuy nhiên, hành vi lập khống chứng từ để rút tiền mà mình được giao quản lý mang nhiều dấu hiệu của tội "tham ô tài sản" theo điều 353 - một tội danh nghiêm khắc hơn hẳn. Ranh giới giữa 2 tội nằm ở dòng tiền cuối cùng đi về đâu?

Dư luận có quyền đòi hỏi dòng tiền ấy được truy đến tận cùng và tội danh được xác định đúng với bản chất hành vi, không nhẹ hơn một mức nào.

Còn lời biện minh rằng thủ quỹ và cán bộ y tế chỉ thực hiện theo chỉ đạo thì không thuyết phục. Pháp luật hình sự không miễn trách cho người biết rõ việc mình làm là sai mà vẫn làm theo lệnh cấp trên. 

Về mặt đạo lý lại càng không. Một cán bộ y tế trường học hiểu rõ hơn ai hết bữa ăn thiếu chất tác động thế nào đến cơ thể đang lớn của một đứa trẻ. Khi người có chuyên môn bảo vệ sức khỏe học sinh lại tham gia cắt xén khẩu phần của chính các em, đó là sự phản bội nghề nghiệp chứ không chỉ là vi phạm kỷ luật.

Lợi dụng sự im lặng của trẻ em để kiếm lợi

Lãnh đạo Công an tỉnh Phú Thọ đã đánh giá hành vi này là đặc biệt nghiêm trọng, vì không chỉ chiếm đoạt tiền Nhà nước mà còn trực tiếp xâm hại quyền lợi của những người yếu thế cần được bảo vệ. 

Vì vậy xử lý hình sự 4 bị can trong vụ ở Phú Thọ là cần thiết nhưng chưa đủ. 

Cơ quan quản lý giáo dục cấp trên phải làm rõ trách nhiệm của những người đã kiểm tra, phê duyệt quyết toán của ngôi trường này trong suốt thời gian sai phạm diễn ra, và công khai kết quả xử lý. Toàn bộ số tiền thu hồi cần được xem xét trả lại cho mục đích nuôi dưỡng học sinh, bởi người bị thiệt trực tiếp là các em chứ không chỉ là ngân sách. 

Các bếp ăn nội trú trên cả nước phải niêm yết công khai thực đơn và đơn giá thực phẩm hằng ngày, để phụ huynh và cả học sinh bậc THPT có thể tự đối chiếu. 

Ban quản lý bếp ăn không thể chỉ gồm những người là cấp dưới trực tiếp của hiệu trưởng mà phải có đại diện cha mẹ học sinh và chính quyền địa phương với quyền giám sát thực chất. 

Và người dám tố giác những sai phạm như thế này phải được bảo vệ thật sự, để lần sau không phải đợi đến khi phụ huynh tự đi ghi âm hay cơ quan điều tra vào cuộc thì sự thật mới được phơi bày.

ẢNH CHỤP MÀN HÌNH

Sau vụ việc ở Phú Thọ, câu hỏi lớn hơn thuộc về cả ngành giáo dục: còn bao nhiêu bếp ăn nội trú khác đang vận hành theo cùng một cách? 

Và chúng ta sẽ tiếp tục chờ phụ huynh, báo chí hay cơ quan điều tra phát hiện từng vụ một, hay sẽ tự mình mở cửa những căn bếp ấy ra trước khi quá muộn?