Chức vô địch Đông Nam Á ngay trước giải đấu của FIFA là thành tích đáng ghi nhận, nhưng để duy trì vị thế hàng đầu bền vững, đội tuyển Việt Nam còn nhiều việc cần làm chứ không chỉ xây dựng một đội hình mạnh ở thời điểm hiện tại. Một giải đấu với mật độ thi đấu cao luôn đòi hỏi khả năng xoay tua, những phương án thay thế đủ chất lượng và sự ổn định khi đội hình chính có biến động. Kết quả tại FIFA ASEAN Cup 2026 cho thấy, khi một số cầu thủ trụ cột không thể thi đấu hoặc phong độ giảm sút sẽ tạo ra khoảng cách giữa đội hình chính và những phương án dự bị.
Trường hợp của tiền đạo nhập tịch Nguyễn Xuân Son là một thí dụ rõ nhất. Chấn thương khiến chân sút này chia tay giải đấu, buộc ban huấn luyện phải điều chỉnh phương án tấn công và trao cơ hội cho những cầu thủ khác, trong đó có các cầu thủ nhập tịch mới được triệu tập. Việc những nhân tố này chưa có nhiều thời gian thi đấu cùng nhau khiến đội hình trở nên chắp vá, đồng thời cho thấy ban huấn luyện chưa có sẵn một phương án thay thế đủ quen thuộc và hiệu quả để duy trì cách vận hành lối chơi.
Cầu thủ nhập tịch rõ ràng có thể nâng chất lượng đội tuyển, tạo thêm sự cạnh tranh và mở rộng lựa chọn cho ban huấn luyện. Tuy nhiên, nếu quá phụ thuộc vào những cầu thủ này, đội tuyển Việt Nam sẽ khó giải quyết được bài toán lực lượng về lâu dài. Một đội tuyển mạnh không thể chỉ được xây dựng bằng việc thêm vào đội hình những cầu thủ nhập tịch chất lượng khi xuất hiện khoảng trống. Nền tảng vẫn phải là xây dựng một lực lượng cầu thủ trong nước đủ rộng, được thi đấu thường xuyên và có khả năng cạnh tranh ở nhiều vị trí.
Tại các giải đấu trong nước, các câu lạc bộ có lý do để sử dụng tiền đạo ngoại, bởi mục tiêu thành tích luôn tạo áp lực phải lựa chọn những phương án được đánh giá cao hơn ở thời điểm hiện tại. Không thể vì mục tiêu phát triển đội tuyển mà yêu cầu các câu lạc bộ phải hạn chế hay cấm sử dụng cầu thủ ngoại. Tuy nhiên, khi tiền đạo Việt Nam, nhất là những cầu thủ trẻ, ít có cơ hội đá chính, hệ quả là họ thiếu thời gian thi đấu ở cấp độ cao và đội tuyển cũng có ít lựa chọn hơn khi cần một phương án thay thế.
Đây là bài toán cần được giải quyết từ trước khi cầu thủ lên đội tuyển, thay vì chờ đến một giải đấu mới tìm phương án bổ sung. Một cầu thủ trẻ nếu chỉ thường xuyên dự bị sẽ khó tích lũy đủ kinh nghiệm để có thể lập tức đảm nhiệm vai trò lớn ở đội tuyển. Muốn có nhiều lựa chọn chất lượng, bóng đá Việt Nam phải tạo được môi trường để những cầu thủ ấy được thi đấu, cạnh tranh và trưởng thành.
Nhìn lại thế hệ U23 Việt Nam từng tạo dấu ấn ở Thường Châu năm 2018 cũng cho thấy giá trị của quá trình này. Những cầu thủ như Quang Hải, Văn Hậu và nhiều đồng đội cùng lứa đã có thời gian thi đấu, cạnh tranh và trưởng thành qua các cấp độ trẻ trong nước, thường xuyên đi tập huấn ở nước ngoài, trước khi trở thành những nhân tố quan trọng cho đội tuyển. Sự gắn kết của một thế hệ không thể hình thành trong thời gian ngắn, càng không thể chỉ dựa vào việc tập trung đội tuyển trước mỗi giải đấu.
Câu hỏi đặt ra sau FIFA ASEAN Cup 2026 là đội tuyển Việt Nam hiện có một lớp cầu thủ đủ khả năng kế cận hay chưa? Nếu một vài trụ cột cùng vắng mặt, đội hình có thể duy trì cách chơi và chất lượng thi đấu đến đâu? Hiện ban huấn luyện vẫn phụ thuộc quá nhiều vào việc bổ sung những nhân tố mới trong thời gian ngắn. Đó là vấn đề cần được giải quyết từ hệ thống đào tạo và thi đấu trong nước. Kết quả tại FIFA ASEAN Cup 2026 là một lần kiểm chứng thực tế.
Việc đứng thứ tư không xóa đi giá trị của chức vô địch Đông Nam Á trước đó, nhưng cho thấy những hạn chế không thể bỏ qua. Đội tuyển cần tiếp tục sử dụng những cầu thủ nhập tịch có chất lượng khi phù hợp, song song với việc mở rộng nguồn cầu thủ trong nước, tạo thêm cơ hội thi đấu cho những gương mặt trẻ và chuẩn bị các phương án thay thế ở từng vị trí. Một đội tuyển có thể giành thành tích nhờ sự bùng nổ của những cá nhân xuất sắc, nhưng để duy trì thành tích qua nhiều giải đấu và nhiều chu kỳ, cần một đội hình có chiều sâu và có sự kế tiếp rõ ràng.
VŨ ĐÌNH PHONG