Tuần trước, lực lượng Houthi tại Yemen đánh chiếm đảo chiến lược Perim ở cửa ngõ biển Đỏ cùng thành phố cảng Mocha nhằm siết chặt kiểm soát eo biển Bab el-Mandeb, một trong những tuyến hàng hải năng lượng quan trọng còn lại của thế giới.
Cùng lúc, đường ống dẫn dầu sống còn của Arab Saudi phải đóng cửa vì bị máy bay không người lái (UAV) từ Iraq tập kích. Dù chưa ai nhận trách nhiệm, Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn quy trách nhiệm cho Tehran, bên đứng sau các lực lượng ủy nhiệm tại Iraq.
Kể từ khi chiến sự Iran làm tê liệt eo biển Hormuz, Arab Saudi phải tận dụng tối đa công suất đường ống Đông - Tây để chuyển hướng dòng chảy khoảng 5 triệu thùng dầu mỗi ngày, thay vì vận chuyển bằng các tàu chở dầu nằm chờ ở vịnh Ba Tư.
Sự cố mới nhất càng làm trầm trọng thêm mối lo ngại mà Riyadh đưa ra hồi đầu tháng trước. Một quan chức cấp cao nói với CNN rằng Arab Saudi đang phải gồng mình hứng chịu các đòn tập kích phối hợp từ nhiều hướng do lực lượng dân quân Iraq bắt tay với Houthi thực hiện.
Các tay súng Houthi tại thủ đô Sanaa, Yemen, ngày 12/9. Ảnh: AFP
'Cái gai' khó gỡ
Xét về lý thuyết, đây là một cuộc đối đầu khá chênh lệch, với một bên là Arab Saudi giàu có, sở hữu quân đội hiện đại bậc nhất, còn một bên chỉ là lực lượng vũ trang nổi dậy từ đất nước Yemen nghèo khó. Tuy nhiên, Houthi đã chứng tỏ họ là một "cái gai" cực kỳ khó chịu, theo Mohammed al-Basha, chuyên gia về địa chính trị Yemen.
Từng bị xem nhẹ, Houthi đã dành nhiều năm để nâng cấp kho vũ khí và hoàn thiện khả năng tác chiến. Lực lượng này ngày càng gia tăng ảnh hưởng tại Trung Đông sau các đòn tập kích thẳng vào Israel nối tiếp cuộc chiến Gaza hồi năm 2023.
Yemen rơi vào khủng hoảng từ năm 2014 sau khi lực lượng Houthi chiếm giữ thủ đô Sanaa, buộc chính phủ được quốc tế công nhận phải sống lưu vong. Một năm sau đó, Arab Saudi dẫn đầu liên minh quân sự can thiệp vào Yemen nhằm đẩy lùi nhóm vũ trang, đồng thời duy trì lệnh phong tỏa nghiêm ngặt đối với các vùng do Houthi kiểm soát. Trong khi đó, Iran liên tục cung cấp vũ khí, huấn luyện và tạo ảnh hưởng đáng kể lên các quyết định của lực lượng này.
Yêu cầu của Houthi suốt nhiều năm qua không đổi: chấm dứt các lệnh phong tỏa kinh tế và hàng không của Arab Saudi nhằm cô lập vùng lãnh thổ rộng lớn ở miền bắc Yemen. Dù là đồng minh của Tehran, Houthi vẫn theo đuổi những tính toán chiến lược riêng.
Nasr al-Din Amer, người đứng đầu hãng thông tấn Saba do Houthi điều hành, hôm 11/9 tuyên bố nhóm sẽ tiếp tục "gia tăng áp lực" lên Arab Saudi cho đến khi "đập tan vòng phong tỏa phi lý mà đối phương đã áp đặt suốt 12 năm qua". Đây dường như là tín hiệu cho thấy họ sẵn sàng đẩy xung đột lên một nấc thang mới.
Tiến thoái lưỡng nan
Dù liên tục gặp bất lợi, Arab Saudi chưa ra đòn trả đũa toàn diện, khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu những nước đi kế tiếp của họ sẽ như thế nào.
"Arab Saudi thực sự không có nhiều lựa chọn trong cuộc đối đầu với Houthi", Cinzia Bianco, chuyên gia tại Hội đồng Đối ngoại châu Âu, nhận định. "Một trong những phương án họ có thể chọn là leo thang xung đột nhưng cái giá phải trả với Riyadh sẽ vô cùng đắt".
Theo bà, nếu Arab Saudi chọn cách "chơi tất tay", xung đột có thể lại biến thành một "đầm lầy" kéo dài không lối thoát, điều mà họ lâu nay vẫn tìm mọi cách né tránh.
Mặt khác, một cuộc chiến tổng lực giữa Arab Saudi và Houthi cũng nhiều khả năng sẽ lôi cả Iran vào cuộc. "Lúc ấy, khó lòng mà coi đây là chuyện nội bộ của riêng Yemen được nữa. Nó sẽ biến thành một chương mới trong cuộc đối đầu nảy lửa giữa Mỹ và Iran, nơi Arab Saudi trực tiếp nhảy vào vòng xoáy với tư cách đồng minh tham chiến của Mỹ", Bianco nói.
Lãnh đạo chính trị Houthi Mohammed Ahmed Miftah phát biểu tại một cuộc họp báo ở thủ đô Sanaa, Yemen, ngày 12/9. Ảnh: AFP
Trong khi đó, Mỹ hiện khó lòng trực tiếp can thiệp quân sự chống lại Houthi, nhất là khi căng thẳng tại eo biển Hormuz vẫn chưa hạ nhiệt, cuộc bầu cử giữa kỳ đang đến gần, cùng những tranh cãi gay gắt ngay trong lòng nước Mỹ về việc phung phí nguồn lực vào "bãi lầy" Trung Đông.
"Ông Trump không ở vào vị thế có thể dốc thêm nguồn lực cho khu vực vào thời điểm nhạy cảm chính trị như hiện nay", Bianco nhận xét.
Ở hậu trường, Mỹ vẫn liên tục gạt bỏ áp lực từ Arab Saudi, nhất quyết không chịu nhảy vào vòng xoáy giao tranh mới.
Hôm 12/9, Tổng thống Trump cho hay Houthi đã chủ động đánh tiếng với chính quyền của ông, phát đi tín hiệu rằng họ sẽ nhún nhường trước Mỹ để Washington không trực tiếp can thiệp vào cuộc chiến.
"Họ thừa hiểu rằng không nên để Mỹ dính mũi vào, và thực tế họ vẫn mở đường cho hầu hết tàu thuyền qua lại. Chỉ có đúng một nước làm họ gai mắt, nhưng rồi đâu sẽ vào đấy thôi", ông nói.
CNN dẫn một nguồn thạo tin cho biết Thái tử Arab Saudi tuần trước hai lần điện đàm với Tổng thống Trump, hối thúc Mỹ tấn công Houthi khi lực lượng này tiến về hướng biển Đỏ, nhưng ông Trump đã từ chối. Dù vậy, Mỹ vẫn điều khoảng 100 cố vấn quân sự tới Arab Saudi để hỗ trợ tình báo cho chiến dịch chống Houthi.
Song theo Nawaf Obaid, chuyên gia cấp cao tại Khoa Nghiên cứu Chiến tranh thuộc Đại học Hoàng gia London, cựu cố vấn cho chính phủ Arab Saudi, Riyadh "chưa bao giờ đề nghị Washington phải ra tay không kích", mà chỉ xin hỗ trợ tình báo. "Đến nay, những hỗ trợ đó vẫn chỉ dừng ở mức nhỏ giọt", ông nói.
Một hướng đi khác là tìm kiếm lối thoát chính trị để khép lại cuộc chiến, nhưng đến thời điểm hiện tại, phương án này có lẽ đã quá muộn, theo chuyên gia phân tích Nadeen Ebrahim từ CNN.
Suốt nhiều tháng qua, Arab Saudi đã duy trì trạng thái "kiên nhẫn chiến lược", kiềm chế tối đa đáp trả Houthi. Họ liên tục đưa ra những cảnh báo và lên án gay gắt nhằm cả vào Houthi lẫn Iran nhưng tất cả chỉ dừng lại ở đó.
Phản ứng trước vụ tấn công vào đường ống dẫn dầu Đông - Tây, Bộ Ngoại giao Arab Saudi tuyên bố "quyết định kiềm chế hành động quân sự nhằm ủng hộ nỗ lực kiểm soát tình hình của chính phủ Iraq", nơi cuộc tập kích được phát động, song khẳng định "vẫn giữ nguyên quyền áp dụng mọi biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ chủ quyền quốc gia".
Vị trí đảo Perim và eo biển Bab el-Mandeb. Đồ họa: Guardian
Bianco cho rằng Arab Saudi đã "cạn sạch dư địa cho các giải pháp chính trị". Ngay cả khi Riyadh chấp nhận dàn xếp thoả hiệp với Houthi, cái giá phải trả vẫn là quá đắt.
Theo al-Basha, điều này không khác nào nhượng bộ hoàn toàn trước các yêu sách của Houthi. "Đó cơ bản là hành động đầu hàng", ông nói.
Salman al-Ansari, nhà phân tích địa chính trị Arab Saudi, suy đoán với sự hỗ trợ bởi liên minh quân sự do Riyadh dẫn đầu, chính phủ Yemen có lẽ đã chuẩn bị sẵn sàng cho một chiến dịch leo thang quân sự nhằm vào Houthi. Tuy nhiên, Arab Saudi "sẽ không phát động một cuộc chiến toàn diện nếu thiếu đi ủng hộ kiên định, dài hạn và rõ ràng từ cộng đồng quốc tế", ông lưu ý.
Cộng đồng quốc tế đã "phạm sai lầm nghiêm trọng khi phớt lờ những cảnh báo trước đây từ phía chính phủ Arab Saudi và Yemen về mối đe dọa Houthi", ông nói thêm. "Arab Saudi giờ đây chắc chắn hy vọng rằng thế giới sẽ sửa sai và dốc toàn lực hỗ trợ đánh bật lực lượng này".
Song không ít ý kiến cho rằng nếu Houthi tiếp tục leo thang, Riyadh sẽ buộc phải hành động, dù có hay không có quốc tế trợ giúp.
"Arab Saudi đang hứng bão đạn từ cả Houthi lẫn lực lượng dân quân Iraq. Họ làm gì còn đường lui nào khác", al-Basha nói. "Thật sự không ai muốn ở trong tình thế của họ lúc này".
Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)