Từ vận chuyển, lưu kho đến “dòng hàng hóa”
Một số nghịch lý cho thấy điểm nghẽn logistics đôi khi không nằm ở việc thiếu một mắt xích, mà nằm ở chỗ các mắt xích chưa thực sự kết nối thành một chuỗi. Đó là, một nơi có kho nhưng chưa có hàng, một nơi có hạ tầng nhưng chưa kết nối tốt với phương thức vận tải khác. Doanh nghiệp sản xuất có nguồn hàng, doanh nghiệp phân phối có nhu cầu, doanh nghiệp logistics có năng lực nhưng thông tin lại chưa đến được với nhau.
Chia sẻ tại Tọa đàm “Hoàn thiện thể chế pháp luật về logistics gỡ điểm nghẽn mở không gian phát triển”, do Tạp chí Công thương tổ chức, bà Nguyễn Thanh Hương, Phó Trưởng phòng Hạ tầng thương mại, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công thương đánh giá, nhìn từ thị trường trong nước, logistics ngày nay không còn đơn thuần là vận chuyển và lưu kho. Điều quan trọng là hàng hóa phải đến đúng thị trường, đúng thời điểm, với chi phí hợp lý và vẫn bảo đảm chất lượng. Logistics vì vậy trở thành mắt xích kết nối vùng sản xuất với vùng tiêu thụ, doanh nghiệp sản xuất với doanh nghiệp phân phối và các vùng với nhau.
Điều này đặt ra một yêu cầu quan trọng đối với tư duy quản lý, không nên tiếp tục nhìn logistics theo từng khâu tách rời, mà phải nhìn theo dòng hàng hóa và trong chuỗi cung ứng. Một dòng hàng hóa không dừng lại ở ranh giới của một cơ quan hay một địa phương. Nó bắt đầu từ sản xuất, đi qua kho bãi, vận tải, phân phối rồi tới thị trường. Với thương mại điện tử, còn tiếp tục qua giao hàng chặng cuối, đổi trả và logistics ngược. Nếu một mắt xích bị tách khỏi tổng thể, hiệu quả của cả chuỗi có thể bị ảnh hưởng.
Theo bà Nguyễn Thanh Hương, điểm nghẽn logistics hiện nay không chỉ nằm ở giá vận chuyển mà còn ở sự thiếu đồng bộ trong quá trình đưa hàng hóa từ nơi sản xuất tới thị trường. “Có những nơi có kho hàng nhưng chưa có hàng, có nơi có hạ tầng nhưng chưa kết nối được với các phương thức vận tải một cách tốt nhất”. Vì vậy, vấn đề không đơn thuần là thiếu hạ tầng, mà còn là hạ tầng đã được đặt đúng chỗ hay chưa và đã kết nối thành mạng lưới hay chưa.
Vì vậy, mạng lưới logistics cần được quy hoạch theo dòng hàng hóa; nhu cầu trung tâm logistics phải gắn với vùng sản xuất, vùng tiêu thụ, các hành lang vận tải và những đầu mối giao thông quan trọng. Làm được như vậy sẽ hạn chế đầu tư dàn trải, trùng lặp mà vẫn bảo đảm năng lực phục vụ thị trường. Nói cách khác, trung tâm logistics không nên được nhìn như những điểm đứng riêng lẻ trên bản đồ, mà phải là những nút trong một mạng lưới vận hành theo dòng hàng hóa. Đây cũng là lý do yêu cầu kết nối đa phương thức được đặt ra. Mỗi loại hàng hóa, mỗi phương thức vận chuyển có đặc tính khác nhau; việc tổ chức mạng lưới cần phát huy sự phù hợp giữa hàng hóa và phương thức vận chuyển.
Không thể quy hoạch logistics theo “địa giới”
Dòng hàng hóa không dừng lại ở ranh giới hành chính, một lô hàng có thể đi qua nhiều tỉnh, sử dụng nhiều phương thức vận tải trước khi đến tay người tiêu dùng. Nếu mỗi địa phương chỉ quy hoạch và phát triển logistics trong phạm vi địa giới của mình, rất khó đạt hiệu quả tối ưu. Đây là một trong những điểm nghẽn có tính hệ thống.
Một trung tâm logistics có thể phục vụ không chỉ một địa phương mà còn nhiều vùng cung ứng và nhiều thị trường tiêu thụ khác. Bởi vậy, theo bà Nguyễn Thanh Hương, địa phương cần nhìn nhận không gian logistics vượt ra ngoài phạm vi địa lý hành chính. Quy hoạch phải dựa trên vùng cung ứng, vùng tiêu thụ và hành lang vận tải. Nếu sản xuất, kho bãi, vận tải, phân phối và lưu thông được quy hoạch riêng rẽ, mỗi khâu có thể có năng lực nhất định nhưng cả chuỗi vẫn chưa chắc hiệu quả. Ngược lại, khi các khâu được thiết kế trên cùng một dòng hàng hóa, việc đầu tư có thể sát hơn với nhu cầu thực tế.
Mạng lưới logistics cần được quy hoạch theo dòng hàng hóa; nhu cầu trung tâm logistics phải gắn với vùng sản xuất, vùng tiêu thụ, các hành lang vận tải và những đầu mối giao thông quan trọng. Làm được như vậy sẽ hạn chế đầu tư dàn trải, trùng lặp mà vẫn bảo đảm năng lực phục vụ thị trường.
Bà Nguyễn Thanh Hương
Thương mại điện tử đang làm thay đổi không chỉ cách mua bán mà cả không gian vận hành của logistics. Hàng hóa ngày càng đi sâu vào đô thị, đến tận cửa từng hộ gia đình. Nhưng không gian dành cho kho, điểm tập kết và giao nhận chưa phát triển tương ứng. Vì thế, giao hàng chặng cuối không còn chỉ là bài toán riêng của doanh nghiệp logistics mà liên quan tới quy hoạch và tổ chức giao thông đô thị.
Điều này cho thấy một thực tế, logistics ngày càng đi vào những không gian rất gần với đời sống hằng ngày. Một đơn hàng muốn đến được tay người mua không chỉ cần một phương tiện giao hàng. Nó cần điểm tập kết, kho phù hợp, phương thức điều phối, không gian giao nhận và tổ chức giao thông tương thích. Cùng với đó, hàng hóa đi theo chiều ngược lại cũng trở thành một phần của chuỗi. Hoạt động đổi trả khiến logistics ngược ngày càng quan trọng, nhất là trong hệ thống phân phối hiện đại.
Nếu thể chế và quy hoạch chỉ nhìn logistics theo hướng “đưa hàng đi”, sẽ khó bao quát đầy đủ một chuỗi mà hàng hóa có thể được đưa tới khách hàng rồi quay trở lại.
Theo bà Nguyễn Thanh Hương, logistics tốt giúp hàng hóa được bảo quản, giữ chất lượng và điều tiết cung cầu từ nơi dư cung sang nơi thiếu hàng nhanh chóng. Trong khi đó, năng lực kho lạnh, bảo quản lạnh, sơ chế và đóng gói ở một số nơi còn hạn chế, làm tăng nguy cơ hao hụt và giảm khả năng đưa sản phẩm tới những thị trường xa hơn. Như vậy, logistics không chỉ quyết định hàng hóa có “đi được” hay không, mà còn liên quan trực tiếp tới việc hàng hóa đến thị trường với chất lượng như thế nào.
Đối với những mặt hàng cần kiểm soát thời gian và điều kiện bảo quản, một mắt xích yếu có thể làm giảm giá trị của cả chuỗi. Đó là lý do quy hoạch logistics không thể chỉ tính đến diện tích kho hay năng lực vận chuyển. Cần đặt hạ tầng trong mối quan hệ với loại hàng hóa, vùng sản xuất, thị trường tiêu thụ và phương thức vận chuyển.
Logistics phải được nhìn như một hệ thống
Bên cạnh đó, hiện nay doanh nghiệp sản xuất có nguồn hàng, doanh nghiệp phân phối có nhu cầu, doanh nghiệp logistics có khả năng cung ứng, nhưng thông tin về nguồn hàng, tồn kho, đơn hàng và vận tải chưa phải lúc nào cũng kết nối được với nhau. Bởi vậy, chuyển đổi số trong logistics không nên chỉ dừng ở việc mỗi doanh nghiệp số hóa hoạt động của mình.
Theo bà Nguyễn Thanh Hương, cần chuyển từ chuyển đổi số riêng lẻ sang kết nối dữ liệu. Khi thông tin về nguồn hàng, tồn kho, đơn hàng và vận chuyển được kết nối, doanh nghiệp có thể điều phối tốt hơn và giảm những chi phí không cần thiết. Một doanh nghiệp có thể sở hữu hệ thống số hiện đại, nhưng nếu dữ liệu không kết nối với những chủ thể khác trong chuỗi, hiệu quả tổng thể vẫn bị giới hạn.
Ở cấp độ quản lý nhà nước, yêu cầu này được đặt ở tầm rộng hơn với đề xuất xây dựng Cơ sở dữ liệu Logistics quốc gia, hướng tới quản lý dữ liệu theo thời gian thực. TS Bùi Bá Nghiêm, Chuyên viên cao cấp Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương cho rằng đây là một điều kiện tiên quyết cùng với bộ máy điều phối logistics quốc gia để thực hiện các mục tiêu của Chiến lược phát triển dịch vụ logistics.
Trên thực tế, không phải doanh nghiệp nào cũng có khả năng tự đầu tư một trung tâm logistics. Vì vậy, theo TS Bùi Bá Nghiêm cần có biện pháp khuyến khích sử dụng các trung tâm logistics dùng chung để tối ưu hiệu quả. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, liên kết cũng được đặt ra ở cấp độ rộng hơn, sử dụng chung kho bãi, phương tiện và dịch vụ để tối ưu hóa, giảm chi phí đầu tư. Như vậy, phát triển logistics không nhất thiết đồng nghĩa với việc mỗi chủ thể phải sở hữu đầy đủ mọi năng lực logistics. Một mạng lưới hiệu quả có thể được hình thành khi các nguồn lực được kết nối và sử dụng chung theo nhu cầu.
Từ góc nhìn đó, yêu cầu đối với quản lý nhà nước cũng thay đổi, theo bà Nguyễn Thanh Hương, cần rõ đầu mối, rõ trách nhiệm và có cơ chế phối hợp đối với những vấn đề liên ngành, liên vùng. Nhà nước tạo lập thể chế và điều phối; địa phương tạo điều kiện và tổ chức không gian; doanh nghiệp logistics cung cấp dịch vụ; doanh nghiệp sản xuất, phân phối tạo ra nguồn hàng và thị trường. Đây là một cách phân vai khá rõ, không một chủ thể nào có thể tự mình hoàn thiện hệ thống logistics.
Từ câu chuyện trung tâm logistics đến kho lạnh, từ giao hàng chặng cuối đến logistics ngược, từ liên kết vùng đến kết nối dữ liệu, các vấn đề tưởng như rất khác nhau thực chất cùng chỉ về một hướng, logistics phải được nhìn theo chuỗi. TS Trần Quốc Việt, Trưởng khoa Quản lý và Đô thị, Đại học Thủ đô Hà Nội cho rằng logistics hiện đã trở thành một chuỗi liên ngành với sự tham gia của nhiều chủ thể và nhiều công đoạn. Vì vậy, yêu cầu hoàn thiện thể chế cũng phải đồng bộ với cách hệ thống logistics đang vận hành trên thực tế.
"Yêu cầu cốt lõi là logistics phải phục vụ lưu thông hàng hóa, kết nối cung cầu và mở rộng thị trường. Đó có lẽ cũng là thước đo quan trọng nhất của một mạng lưới logistics hiệu quả. Không phải có bao nhiêu kho, bao nhiêu trung tâm logistics hay bao nhiêu phương tiện, mà là hàng hóa có đi đúng nơi, đúng thời điểm, với chi phí hợp lý và chất lượng được bảo đảm hay không", TS Trần Quốc Việt nhấn mạnh.
Trong bối cảnh các mô hình thương mại điện tử, logistics số, logistics xanh, logistics đô thị và các mô hình dịch vụ tích hợp tiếp tục đặt ra yêu cầu mới, bài toán trước mắt vì thế không chỉ là xây thêm những “mảnh ghép”. Quan trọng hơn, phải làm cho những mảnh ghép đang có kết nối được với nhau. Khi quy hoạch được tổ chức theo dòng hàng hóa, các trung tâm logistics được đặt trong mạng lưới liên vùng, dữ liệu được kết nối, doanh nghiệp có thể sử dụng chung nguồn lực và các cơ quan quản lý có cơ chế phối hợp rõ ràng, logistics mới thực sự chuyển từ những khâu rời rạc thành một hệ thống. Và khi ấy, mỗi dòng hàng hóa không chỉ được vận chuyển nhanh hơn, mà cả chuỗi cung ứng phía sau nó cũng có thêm khả năng vận hành thông suốt, hiệu quả và chủ động hơn.
KIM DUNG