Quy hoạch phải xác định không gian dành cho nước
Trao đổi với Thanh Niên, GS-TS Phạm Quý Nhân, nguyên Phó hiệu trưởng Trường ĐH Tài nguyên và môi trường Hà Nội, cho rằng vấn đề mấu chốt nhất không chỉ với Hà Nội mà cả nhiều địa phương khác là "bài toán cho không gian thoát nước". Ngập lụt diễn ra trên diện rộng ngay cả ở những địa phương có địa hình cao, thậm chí tại miền núi phía bắc ngập lụt nặng nề do 2 nguyên nhân chính: biến đổi khí hậu và không gian thoát nước bị ảnh hưởng nặng nề do quá trình đô thị hóa và xây dựng. Tuy nhiên, vấn đề chống úng ngập không chỉ đơn thuần là xây dựng thêm các công trình hồ điều hòa, tiêu thoát nước, mà quản lý rủi ro lũ phải nhìn trên tổng thể toàn lưu vực hoặc tiểu lưu vực. Đơn cử hệ thống sông Bùi, sông Đáy của Hà Nội những năm gần đây thường xuyên đối mặt với ngập lụt do mưa lớn, lũ trên sông và dòng chảy từ thượng lưu.
GS-TS Phạm Quý Nhân nhận định quy hoạch phải bắt đầu từ việc xác định không gian dành cho nước, sau đó mới tính đến không gian phát triển. Theo đó, bản đồ nguy cơ và bản đồ ngập lụt cần trở thành căn cứ quan trọng khi lập, điều chỉnh quy hoạch đô thị, dân cư và sử dụng đất. Những khu dân cư hiện hữu cùng hạ tầng thiết yếu cần được bảo vệ. Trong khi đó, bãi sông, vùng trũng, ruộng, ao hồ và hành lang thoát lũ cần được giữ lại để nước có chỗ chứa, chỗ thoát. Những nơi ngập sâu, ngập thường xuyên hoặc có dòng chảy nguy hiểm cần hạn chế phát triển mới.
Ngập nước ngày càng lan rộng ra nhiều địa phương trên cả nước
ẢNH: XUÂN CHINH
Ông Nhân cho rằng các khu vực vùng trũng và hành lang sông cần được coi là hạ tầng phòng chống thiên tai tự nhiên, giúp duy trì khả năng điều tiết nước cho cả lưu vực. Nếu san lấp một vùng có chức năng chứa lũ, nước sẽ dồn sang nơi khác và có thể làm tăng rủi ro cho khu vực lân cận. Do đó, với các dự án giao thông, khu dân cư hoặc công trình san nền lớn trong vùng có nguy cơ ngập, cần đánh giá bằng mô hình thủy văn - thủy lực để xác định công trình làm thay đổi mực nước, độ sâu và thời gian ngập ra sao. Các giải pháp phải mang tính căn cơ, tổng thể, quy hoạch phòng chống thoát lũ rồi mới tính đến quy hoạch đô thị, phát triển.
Triều cường TP.HCM chưa đạt đỉnh: Tháng 10, 11 còn cao hơn
Hệ thống thoát nước phải theo kịp diễn biến của thiên nhiên
Đồng tình rằng tốc độ đô thị hóa là một phần nguyên nhân dẫn đến tốc độ thoát nước trong những cơn mưa lớn tại các TP chậm hơn, gây ngập úng cục bộ, song TS Nguyễn Hữu Nguyên, hội viên Hội Quy hoạch phát triển đô thị VN, nói yếu tố lớn nhất vẫn là do hệ quả của biến đổi khí hậu. Ông Nguyên lý giải: Trước đây khi các đô thị có nhiều không gian thoát nước tự nhiên hơn thì thực tế diện tích đất ngấm nước có thể hấp thụ được khoảng trên dưới 10%. Sau đó, khi đô thị phát triển, các công trình mới mọc lên, mưa to mới ngập thì bê tông hóa có thể coi là yếu tố quyết định gây ngập.
Tuy nhiên, với diễn tiến biến đổi khí hậu, nước biển dâng thì giả sử giờ có bỏ hết bê tông đi thì nước biển vẫn dâng, triều cường vẫn lên, các đô thị vẫn ngập. Còn đối với các vùng đất cao như Đà Lạt, Tây nguyên, Cao Bằng, Hà Giang (nay là Tuyên Quang), Thái Nguyên… thì do hệ thống thoát nước chưa theo kịp diễn biến của thiên nhiên. "Đây là những khu vực cao, dễ thoát nước, trước chưa ngập bao giờ nên chính quyền địa phương cũng chủ quan. Nhưng giờ thiên tai bất thường, mưa lớn hơn, nhiều hơn, hệ thống thoát nước chưa đạt yêu cầu, chưa kịp duy tu sửa chữa, nâng cấp, nên ngập thôi", TS Nguyễn Hữu Nguyên chỉ rõ.
Chúng ta không thể đôn nền toàn TP, cũng không thể dời TP đi chỗ khác hay mong hết ngập hoàn toàn được. Phải xác định sống chung, nhưng không có nghĩa là cứ để nước ngập hết đường, hết nhà, mà sống chung theo nghĩa tìm cách khắc phục thường xuyên.
TS Nguyễn Hữu Nguyên, hội viên Hội Quy hoạch phát triển đô thị VNTS Nguyễn Hữu Nguyên đặc biệt nhấn mạnh cần triển khai hiệu quả các công trình chống ngập theo nguyên tắc kết hợp quy mô công trình từ lớn đến trung và nhỏ. Cụ thể, để giải quyết phần thoát nước thì cần rà soát, hoàn thiện, nâng cấp toàn bộ hệ thống thoát nước theo kịch bản những cơn mưa sẽ ngày càng lớn hơn, lượng nước nhiều hơn. Đối với các trường hợp nước ngập do triều như tại TP.HCM, phải tính toán tới những công trình đê bao, nếu không làm đê bọc hết được phía tây TP thì có thể làm từng khu vực, kết hợp với máy bơm hay những công trình nhỏ tại nhà dân do người dân tự khắc phục.
"Chúng ta không thể đôn nền toàn TP, cũng không thể dời TP đi chỗ khác hay mong hết ngập hoàn toàn được. Phải xác định sống chung, nhưng không có nghĩa là cứ để nước ngập hết đường, hết nhà, mà sống chung theo nghĩa tìm cách khắc phục thường xuyên. Mỗi nhà dân, người dân tự có ý thức, có phương án chống ngập tràn vào nhà mình. Còn TP thì phải có những công trình trung, công trình lớn tiêu thoát nước, ngăn triều dựa trên những kịch bản thiên tai xấu nhất. Quan trọng là tiến độ các dự án phải được đảm bảo, làm nhanh, làm đúng hạn, dứt điểm, không để lỗi thời", TS Nguyễn Hữu Nguyên nói.
Cần lưu ý hệ thống sông không chỉ riêng của từng địa phương mà là bài toán tổng thể liên quan đến dòng chảy, tiêu thoát nước của các địa phương nơi con sông chảy qua. Vì vậy, nếu giải quyết đối phó của từng địa phương mang tính cục bộ thì không thể xử lý được, mà cần xem xét bài toán chống ngập lụt và tiêu thoát lũ trong tiểu lưu vực hoặc toàn bộ lưu vực, cần sự phối hợp của các địa phương.
GS-TS Phạm Quý Nhân, nguyên Phó hiệu trưởng Trường ĐH Tài nguyên và môi trường Hà Nội