Vừa qua, Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản gây xôn xao dư luận khi tuyên bố trong một cuộc họp thường kỳ rằng: "Về tàu ngầm năng lượng hạt nhân, chúng tôi sẽ tiến hành xem xét không loại trừ chúng như một lựa chọn".
Tokyo trước sức ép mới
Theo đó, Tokyo đang cân nhắc việc sở hữu tàu ngầm hạt nhân, nên tiến hành sửa đổi ba tài liệu an ninh quan trọng và dự kiến hoàn thành vào cuối năm nay. Tuyên bố trên được đưa ra sau khi một quan chức quân sự cấp cao của Mỹ công khai đánh giá tích cực việc Nhật Bản sở hữu tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân.
Tuyên bố trên gây nhiều chú ý khi đến nay cả thế giới chỉ mới 6 quốc gia sở hữu tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân là: Mỹ, Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc, Ấn Độ. Con số này khiêm tốn hơn rất nhiều khi so với hơn 10 quốc gia đang sở hữu tàu sân bay.
Nhật Bản đang sở hữu nhiều tàu ngầm hiện đại nhưng chưa có tàu ngầm hạt nhân
Ảnh: Reuters
Trong phân tích gửi đến Thanh Niên, GS Stephen Robert Nagy (ĐH Cơ Đốc giáo quốc tế - Nhật Bản, học giả tại Viện Nghiên cứu các vấn đề quốc tế của Nhật) nêu ra 3 yếu tố khiến Tokyo xem xét sở hữu tàu ngầm hạt nhân.
Thứ nhất là động thái của các nước láng giềng đang sở hữu vũ khí hạt nhân như: Trung Quốc mở rộng nhanh chóng và không minh bạch kho vũ khí hạt nhân, những bước tiến chất lượng và số lượng của CHDCND Triều Tiên trong công nghệ tên lửa, sự đe dọa hạt nhân liên tục của Nga liên quan xung đột Ukraine. "Những động thái này dường như đang cho thấy vũ khí hạt nhân không phải là công cụ đang phai nhạt của theo logic Chiến tranh Lạnh mà là những công cụ cưỡng chế tích cực trong chiến lược nhà nước thế kỷ 21. Nhật Bản nằm ở giao điểm địa lý của cả ba", GS Nagy đánh giá.
Thứ hai là sự suy giảm niềm tin vào khả năng răn đe mở rộng của Mỹ. Từ lâu, Nhật Bản dựa vào uy tín của ô hạt nhân Mỹ, nhưng các động thái gần đây khiến Tokyo nghi ngờ về sự cam kết của Washington. Thêm vào đó là nhận thức ngày càng tăng rằng việc phi hạt nhân hóa khó thành hiện thực thông qua thỏa thuận giữa Mỹ và Triều Tiên. Vì thế, vị chuyên gia cho rằng: "Nếu Washington ngầm chấp nhận Bình Nhưỡng sở hữu vũ khí hạt nhân để đổi lấy các giới hạn, Nhật Bản sẽ mãi mãi sống dưới cái bóng hạt nhân của Triều Tiên mà không có lối thoát ngoại giao".
Thứ ba, những diễn biến trên bán đảo Triều Tiên đang âm thầm viết lại các quy tắc không phổ biến vũ khí hạt nhân của khu vực. Đó là sự thúc đẩy của Seoul để nới lỏng các điều khoản trong thỏa thuận với Mỹ, bảo đảm quyền mở rộng về làm giàu và tái chế uranium, cùng với thỏa thuận mua tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân. "Nếu Hàn Quốc có thể tái đàm phán các quy tắc hạt nhân, các chiến lược gia Nhật Bản có thể đặt câu hỏi tại sao Tokyo không làm như vậy?", GS Nagy đặt vấn đề.
Godzilla bị đánh thức
Nhắc lại bộ phim Godzilla lần đầu tiên xuất hiện trên màn ảnh Nhật Bản vào năm 1954, GS Nagy cho rằng đây là hình tượng ẩn dụ về tình hình đang diễn ra. Trong phim, những quả bom đã đánh thức Godzilla, và quái vật này là sự cảnh báo về vũ khí hạt nhân.
"Năm 2026, Nhật Bản đang được "đánh thức", chậm rãi, miễn cưỡng, nhưng không thể nhầm lẫn, bởi động thái từ các nước láng giềng. Nhật Bản là một cường quốc tiềm ẩn, có khả năng công nghệ hóa vũ khí trong một khoảng thời gian ngắn, bị đánh thức bởi những lực lượng bên ngoài sau nhiều thập niên Tokyo tự áp đặt sự kiềm chế. Các nước xung quanh không chú ý đến lời cảnh báo của câu chuyện Godzilla, đang có nguy cơ khiến Nhật Bản tách khỏi việc kiềm chế đối với hạt nhân. Một Nhật Bản hạt nhân hoặc tiềm ẩn hạt nhân sẽ có khả năng thúc đẩy tham vọng của Hàn Quốc, khiến người ta quên mất sự trỗi dậy của Trung Quốc, và xé nát sự đảm bảo của Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) trong khu vực", GS Nagy lo ngại.
Thực tế, Hàn Quốc cũng đang theo đuổi chương trình phát triển tàu ngầm chạy bằng hạt nhân. Hay cũng tại châu Á - Thái Bình Dương, Úc đã có thỏa thuận AUKUS cùng Mỹ và Anh để Canberra sở hữu tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân.
GS Nagy đánh giá: "Dù không muốn nhưng các rủi ro trên đều có thể xảy ra. Con đường ưu tiên và đáng tin cậy nhất để đảm bảo an ninh cho Nhật Bản vẫn là làm sâu sắc thêm liên minh với Mỹ, đầu tư vào năng lực quân sự truyền thống cũng như phát triển mạng lưới quan hệ với các đối tác như Úc, Hàn Quốc, Philippines và những nước khác".
Ông Nagy đánh giá việc Tokyo xem xét sở hữu vũ khí hạt nhân chỉ mới là một phản ứng nhất thời chứ chưa phải chiến lược dài hạn.
Anh thúc đẩy chương trình tàu ngầm hạt nhân trong thỏa thuận AUKUS
Hôm qua (28.9), chuyên trang Defence Industry Europe đưa tin chính phủ Anh đang đầu tư khoảng 6 tỉ bảng để mở rộng xưởng đóng tàu ngầm của BAE Systems và cơ sở lò phát triển phản ứng hạt nhân của Rolls-Royce nhằm chuẩn bị cho việc đóng tàu ngầm hạt nhân (SSN) tấn công nhanh theo thỏa thuận AUKUS từ năm 2027.
Theo đó, mục tiêu mà Anh hướng đến là tăng gấp đôi công suất đóng SSN với khả năng mỗi 18 tháng sẽ đóng xong 1 chiếc SSN. Hải quân Anh kỳ vọng chiếc đầu tiên trong chương trình này sớm được chính thức biên chế, để dần thay thế tàu ngầm hạt nhân lớp Astute.