Khi dòng vốn FDI, nguồn lực ngày càng hướng vào các ngành, lĩnh vực có hàm lượng khoa học công nghệ, kỹ thuật cao, việc thu hút, trọng dụng và giữ chân nhân tài trở thành điều kiện then chốt để thành phố hiện thực hóa các mục tiêu.
Không thể đón “đại bàng” nếu thiếu nhân lực chất lượng cao
Những năm gần đây, Thành phố Hồ Chí Minh đã từng bước thay đổi tư duy thu hút đầu tư, từ chạy theo số lượng, dựa nhiều vào lợi thế đất đai và lao động giá rẻ sang ưu tiên chất lượng. Thành phố tiếp tục là địa phương dẫn đầu cả nước về vốn FDI với tổng vốn đăng ký lũy kế hơn 156,72 tỷ USD. Chỉ trong 9 tháng năm 2026, vốn đăng ký đạt hơn 17,2 tỷ USD, tăng hơn 4 lần so với cùng kỳ năm 2025 và vượt 56,6% mục tiêu 11 tỷ USD của cả năm.
Đáng chú ý, dòng vốn mới không chỉ tập trung vào sản xuất truyền thống. Thành phố đã thu hút những dự án quy mô lớn như Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ hơn 4,9 tỷ USD; Trung tâm dữ liệu AI Factory khoảng 2,1 tỷ USD,… Ông Quách Ngọc Tuấn, Phó Giám đốc Sở Tài chính Thành phố Hồ Chí Minh nhìn nhận, cuộc cạnh tranh FDI hiện nay là cuộc đua về chất lượng thể chế, năng lực đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực, hạ tầng và sức mạnh của doanh nghiệp nội địa.
Điều này đồng thời đặt ra yêu cầu: Thành phố không chỉ cần sàng lọc những dự án chất lượng mà phải xây dựng được hệ sinh thái nhân lực đủ khả năng hấp thụ dòng vốn và công nghệ mới.
Nói cách khác, muốn đón được những “đại bàng công nghệ”, Thành phố Hồ Chí Minh phải có đủ kỹ sư, chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản trị chất lượng cao. Nếu thiếu nguồn nhân lực tương ứng, khả năng lan tỏa công nghệ, hình thành chuỗi giá trị và tạo ra năng lực nội sinh sẽ bị hạn chế.
Ở góc nhìn doanh nghiệp, sự thay đổi nhu cầu này đã diễn ra rất rõ. Ông Dương Khai Dũng, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam cho biết, trước đây doanh nghiệp thường đặt câu hỏi về đất đai, nhà xưởng và chi phí. Nay câu hỏi là “kỹ sư ở đâu?”, “nhân sự quản lý ở đâu?”, “nguồn nhân lực quốc tế ở đâu?” Và quan trọng hơn là sau khi đến Việt Nam, nhân lực có ở lại lâu dài hay không.
Những thay đổi này cũng được đề cập và định hướng rất rõ tại Nghị quyết 09 ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị, Thành phố hướng tới trở thành đô thị đặc biệt, hiện đại, năng động, sáng tạo, có năng lực cạnh tranh quốc tế; giữ vai trò trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, công nghệ, đổi mới sáng tạo, logistics và hội nhập quốc tế của Việt Nam, đồng thời có vị thế ngày càng nổi bật tại Đông Nam Á.
Để Thành phố đáng sống và đáng làm việc
Nếu thu hút nhân tài là bước đầu thì giữ chân họ mới là bài toán khó hơn. Với nhân lực quốc tế, quyết định ở lại một thành phố không chỉ phụ thuộc vào mức lương hay chức vụ. Đó còn là câu chuyện về dịch vụ về giáo dục, y tế, môi trường sống của gia đình, con cái họ. Theo các chuyên gia, có bốn nhóm vấn đề được nhân tài quốc tế quan tâm nhiều: nguồn nhân lực chất lượng cao, giấy phép lao động-thị thực-cư trú, điều kiện sống cho gia đình và thông tin, dịch vụ dành cho nhân tài quốc tế.
Bà Võ Thị Bích Thủy, Giám đốc vận hành Manpower Việt Nam cho rằng, Thành phố hiện không chỉ cạnh tranh nhân lực với các đô thị trong nước mà đã bước vào cuộc cạnh tranh toàn cầu. Theo bà, trong 5 đến 10 năm tới, Thành phố Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể trở thành “trung tâm nhân tài quốc tế” để không chỉ thu hút mà còn có khả năng trở thành nơi cung ứng nhân tài ra thế giới.
Chiến lược thu hút nhân tài có liên quan mật thiết với môi trường sống. Ông Angus Liew, Chủ tịch Gamuda Land Việt Nam, cho rằng môi trường sống bền vững là nền tảng để xây dựng gia đình, cộng đồng thịnh vượng và phát triển thế hệ tương lai. Từ kinh nghiệm đầu tư, doanh nghiệp này cho rằng hạ tầng và chính sách của thành phố có vai trò quan trọng đối với việc hình thành hệ sinh thái dành cho nhân tài. Giao thông công cộng, nhất là metro, không chỉ giải quyết bài toán đi lại mà còn tác động trực tiếp đến khả năng thu hút chuyên gia quốc tế.
Ở khu vực công, bài toán thu hút nhân tài cũng đang cho thấy những điểm nghẽn cần tháo gỡ. Từ năm 2018, Thành phố đã triển khai thu hút nhưng sau 5 năm thực hiện theo quy định cũ chưa tuyển dụng được cá nhân nào. Một nguyên nhân được xác định là chế độ tiền lương, thu nhập và ưu đãi chưa đủ hấp dẫn để cạnh tranh với khu vực ngoài nhà nước.
Sau khi Nghị quyết 98 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thành phố Hồ Chí Minh được ban hành, giai đoạn 2022-2023, thành phố hoàn thành thi tuyển 13 chức danh lãnh đạo, quản lý tại 7 cơ quan, đơn vị.
Ông Lê Văn Thăng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, các nguồn lực đều rất quan trọng nhưng yếu tố quyết định khả năng tạo đột phá là con người, nhất là những chuyên gia, nhà khoa học và nhân tài có khả năng dẫn dắt, tổ chức thực hiện và biến tri thức thành kết quả cụ thể.
Chính vì vậy, quan điểm thu hút nhân tài được định hình theo hướng không chạy theo số lượng mà tập trung vào những cá nhân thật sự xuất sắc, có khả năng giải quyết các bài toán lớn. Tinh thần “đúng người-đúng việc-đúng sản phẩm-đúng đãi ngộ” được cụ thể hóa bằng nguyên tắc “Bốn gắn”: gắn với nhiệm vụ, sản phẩm, đo lường và đãi ngộ tương xứng. Đồng thời, chính sách đặt ra ba “không”: không chạy theo số lượng, không dùng chính sách thu hút nhân tài như một hình thức tuyển bổ sung nhân sự và không hạ chuẩn để rút ngắn quy trình.
Năm 2026, sau thời gian tạm dừng để sắp xếp tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính, thành phố rà soát lại nhu cầu trên toàn địa bàn. Đến nay, 4 đơn vị đề xuất 27 vị trí cần thu hút, tập trung vào nông nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi số, AI, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, quy hoạch, kiến trúc và quản lý dự án.
Mô hình tại Ban Quản lý Khu Nông nghiệp Công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy hiệu quả. Giai đoạn 2015-2023, đơn vị thu hút được 7 chuyên gia. Giai đoạn 2026-2030, đơn vị cần thu hút 9 vị trí, tương ứng 10 chuyên gia trong các lĩnh vực có hàm lượng chất xám cao. Tuy nhiên, việc thẩm định hồ sơ chuyên gia nước ngoài, Việt kiều còn mất thời gian; mức hỗ trợ thuê nhà tối đa 7 triệu đồng/tháng cũng được cho là chưa theo kịp chi phí thực tế.
Theo Sở Nội vụ, yêu cầu về “nhân tài” cũng cần được nhìn rộng hơn các tiêu chí học thuật truyền thống. Một người có nhiều công bố quốc tế, học hàm, học vị cao chưa chắc có khả năng đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm vào sản xuất. Ngược lại, một kỹ sư có năng lực thực chiến, làm chủ quy trình và xử lý tốt bài toán sản xuất có thể chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chí học thuật.
Trong bối cảnh và yêu cầu phát triển mới, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ cạnh tranh để giành lấy người tài mà có thể trở thành nơi tạo ra, kết nối và xuất khẩu nhân tài. Đây mới là bước chuyển căn bản từ “thu hút nhân lực” sang “xây dựng hệ sinh thái nhân tài”, nền tảng để thành phố nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế và hiện thực hóa mục tiêu đề ra.
QUANG QUÝ - HÀ AN