Dinh Độc Lập vừa kỷ niệm 60 năm khánh thành (31/10/1966-31/10/2026). Công trình không chỉ là chứng tích lịch sử đặc biệt mà còn nổi bật với kiến trúc kết hợp hài hòa phong cách Đông - Tây, do KTS Ngô Viết Thụ thiết kế.
Trước khi về nước, ông Thụ có 9 năm học kiến trúc tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật quốc gia Paris (Pháp) và nghiên cứu quy hoạch tại Roma (Italy). Sau đó, ông tham gia thiết kế nhiều công trình quan trọng.
KTS Ngô Viết Thụ (thứ 3 từ trái sang) cùng nhóm thiết kế bảng phác thảo của Dinh Độc Lập trong một tuần từ ngày 15/12/1962-22/12/1962 tại Đà Lạt. Ảnh: Tư liệu
Tòa nhà được xây dựng trên nền Dinh Norodom, hoàn thành năm 1873. Ngày 27/2/1962, dinh thự bị phe đảo chính ném bom, gây hư hỏng nghiêm trọng. Chính quyền khi đó quyết định tái thiết công trình. Ban đầu, đơn vị thi công được yêu cầu sửa chữa phần hư hỏng, không xây mới. Tuy nhiên, phương án này phải dừng lại do kết cấu công trình đã xuống cấp, không bảo đảm an toàn.
Cuối năm 1962, KTS Ngô Viết Thụ được chọn lập đồ án xây Dinh Độc Lập mới. Ông cùng nhóm thiết kế trong đó có nhà điêu khắc Nguyễn Văn Thế dành một tuần để hoàn thiện đồ án tổng thể cho công trình trước khi triển khai xây dựng.
Trong bản thiết kế này, điểm nhấn chính là mặt tiền của dinh hướng cổng vào từ đường Lê Duẩn, phường Bến Thành hiện nay. Bộ mặt của công trình được pha trộn giữa kiến trúc hiện đại phương Tây và văn hóa phương Đông.
KTS Ngô Viết Thụ lấy cảm hứng từ trường phái kiến trúc hiện đại của Le Corbusier, kiến trúc sư người Pháp gốc Thụy Sĩ. Ông sử dụng kết cấu bêtông cốt thép, kết hợp các đường ngang, nét thẳng và hình khối chữ nhật trên nền sơn trắng. Thiết kế tiết chế chi tiết trang trí, tạo diện mạo thanh thoát, sang trọng cho mặt tiền công trình.
Các yếu tố phương Đông được thể hiện qua 21 ô hình chữ nhật xếp dọc ở mặt tiền. Sáu ô ngoài cùng hai bên được đắp phù điêu hình rồng, biểu trưng cho sự uy quyền. 15 ô ở giữa gồm gần 180 thanh bêtông tạo hình đốt trúc, ghép thành hệ thống rèm hoa đá.
Theo bản thuyết minh viết tay của nhà điêu khắc Nguyễn Văn Thế, các khối bê tông làm rèm cao 2,3 m, nặng khoảng 400 kg, được cách điệu từ cửa bàn khoa trong cung điện Huế. Ngoài tạo điểm nhấn thẩm mỹ, hệ thống này còn giúp lấy ánh sáng tự nhiên cho bên trong dinh.
Phía sau rèm đá là hệ thống kính cường lực diện tích 200 m2 lắp trên khung sắt có thể mở nghiêng để điều hòa không khí bên trong. Loại kính dày 12 mm được lựa chọn từ các nhà cung cấp ở Mỹ, Bồ Đào Nha và Nhật trong 24 tháng trước khi được lắp đặt vào năm 1965.
Tại ba ô giữa mặt tiền của Dinh được xây dựng hai ban công và mái hiên ở tầng trệt tạo các đường gạch ngang ẩn chứa 6 nét chữ: Khẩu, Trung, Tam, Vương, Chủ và Hưng. Các ký tự này đề cao sự giáo dục, tính trung kiên, chủ quyền quốc gia và mong đất nước hưng thịnh.
Ban công và mái hiên của dinh thự ẩn chứa 6 nét chữ: Khẩu, Trung, Tam, Vương, Chủ và Hưng. Ảnh: Quỳnh Trần
Sau hơn 4 năm triển khai, Dinh Độc Lập khánh thành ngày 31/10/1966. Khi đó, đây là công trình có quy mô lớn nhất miền Nam, với kinh phí xây dựng 150.000 lượng vàng.
Nhiều năm nghiên cứu về kiến trúc của Dinh Độc Lập, KTS Khương Văn Mười, nguyên chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP HCM, cho biết công trình nằm ở vị trí trung tâm của quy hoạch tổng thể thời Pháp từ năm 1862.
Khi nhìn vào mặt tiền Dinh Độc Lập sẽ thấy các khối bêtông cốt pha chịu lực hình đốt cây trúc giữa các khối hình học ngay ngắn thể hiện tính cương trực, quân tử của con người. Theo ông Mười, cách thiết kế của KTS Ngô Viết Thụ ngày đó chịu ảnh hưởng từ mỹ thuật Pháp - đề cao cách thiết kế với tỷ lệ kiến trúc theo tỷ lệ con người cho thấy sự cân đối và tiết chế sự phô trương.
Hai bên công trình trồng nhiều cây xanh cộng với đài phun nước ở giữa giúp lấy không khí mát mẻ vào bên trong Dinh, phù hợp với khí hậu nhiệt đới. Đường vào theo hình vòng cung, cao dần về phía cửa chính tạo tính trang trọng, nghi lễ đối với công trình là nơi làm việc của người đứng đầu chính quyền thời đó.
"Thiết kế hơn 60 năm trước của dinh thự vừa mang phong cách hiện đại đơn giản nhưng phù hợp công năng và văn hóa", ông Mười nói.
Về kiến trúc tổng thể, Dinh Độc Lập có diện tích xây dựng 4.500 m², tổng diện tích sử dụng 20.000 m². Công trình gồm ba tầng chính, sân thượng, hai gác lửng, tầng nền, hai tầng hầm và sân đáp trực thăng.
Dinh có hơn 100 phòng, phục vụ nhiều chức năng như khánh tiết, họp hội đồng nội các, làm việc của tổng thống và phó tổng thống, tổ chức đại yến... Mỗi phòng được trang trí theo phong cách riêng, phù hợp với mục đích sử dụng. Năm 2009, công trình được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Đình Văn