Báo cáo PISA mới nhất: Học sinh kém đi, công nghệ không phải tội đồ chính

Năm nay, báo cáo này được chờ đợi với niềm hy vọng, rằng thảm họa điểm số các môn toán, đọc và khoa học giảm mạnh trong kỳ khảo sát trước đó (thực hiện ngay sau đại dịch COVID-19-19) đã qua đi. Nhưng điểm số đã không phục hồi.

Chẳng những thế, điểm số lại còn giảm mạnh hơn. Nhất là với bài kiểm tra khả năng đọc viết, sự suy giảm thực sự là đáng sợ. (Xem biểu đồ dưới đây).

Điều gì được đúc rút đầu tiên từ sự suy giảm này? Nó cho thấy có những yếu tố kéo dài đang làm giảm thành tích học tập ở trường, và nếu không được khắc phục nhanh chóng, khả năng của học sinh có thể tiếp tục tụt dốc.

Học sinh châu Á bất bại?

Năm nay, cũng như hầu hết các kỳ khảo sát của PISA kể từ năm 2000, các trường học châu Á vẫn chiếm ưu thế.

Học sinh Trung Quốc vượt trội hầu hết các nước khác trong khoa học và toán học, bỏ xa mức trung bình của các nước giàu (OECD) tới 100 điểm, tương đương với việc học trước bạn bè quốc tế khoảng 5 năm. (Tất nhiên, điểm số này không phản ánh toàn bộ Trung Quốc vì cuộc thi chỉ được tổ chức tại 4 tỉnh/thành phố giàu có nhất).

Trong báo cáo của PISA 2025, Việt Nam tham gia với mẫu đại diện gồm 7.353 học sinh 15 tuổi tại 194 trường học.

Kết quả cho thấy có sự phân hóa rõ rệt giữa các lĩnh vực học tập. Ở môn toán học và khoa học, học sinh Việt Nam duy trì phong độ khá tốt (với môn toán, khoảng 58% học sinh đạt từ mức 2 trở lên - mức năng lực cơ bản). Song, tỉ lệ học sinh đạt mức xuất sắc trong môn khoa học chỉ là 2% (khoa học là lĩnh vực trọng tâm đánh giá của kỳ PISA 2025) so sánh với mức trung bình của các nước khối OECD là khoảng 7-9%). Với môn toán học, học sinh Việt Nam mới đạt 4% (mức trung bình của các nước khối OECD là khoảng 9%).

Môn đọc hiểu chính là một điểm nghẽn cực lớn: gần 59% học sinh 15 tuổi chưa đạt chuẩn đọc hiểu cơ bản theo tiêu chí PISA (mức trung bình của OECD là 69%). Và môn đọc hiểu của học sinh Việt Nam ở kỳ này đạt gần 0% ở mức xuất sắc.

Kế đó là học sinh Singapore, Macau, Đài Loan và Nhật Bản.

Ở châu Âu, Estonia vẫn được đánh giá là hệ thống giáo dục tốt nhất. Nước Anh cũng có tin vui: học sinh Anh nằm trong top 10 thế giới ở cả ba lĩnh vực toán - khoa học - đọc hiểu, càng vui hơn cho họ khi kết quả môn khoa học còn nhỉnh hơn so với ba năm trước, kết quả đọc và toán học được giữ vững, trong khi nhiều nước khác đang đi xuống.

Nhìn ở tổng thể, sự suy giảm dài hạn là đáng lo nhất, vì điểm trung bình đạt đỉnh cao vào năm 2012 và kể từ đó đã giảm dần. Với môn toán và đọc, học sinh 15 tuổi hiện đang đạt được trình độ mà học sinh 14 tuổi đạt được cách đây một thập kỷ.

Với nhóm học sinh có thành tích kém nhất, kết quả năm nay cho thấy các em còn kém hơn. Điều đó khiến khoảng cách giữa học sinh có thành tích thấp và cao năm nay lớn nhất trong lịch sử ghi nhận của PISA: 4 năm trước, chỉ khoảng 16% học sinh 15 tuổi trong nhóm thành tích thấp ở cả 3 môn, năm nay con số này là 20%. Nghĩa là, các em này gặp khó khăn trong việc hiểu các văn bản cơ bản nhất, thậm chí là đọc hiểu một tờ hóa đơn điện nước.

Điều gì gây ra sự suy giảm này?

Đại dịch COVID-19-19 với những tác động kéo dài của nó là một yếu tố đáng kể, vì các học sinh tham gia khảo sát PISA năm nay chỉ mới 10 tuổi khi đại dịch bùng phát. Có thể các em bị ảnh hưởng nhiều hơn từ thời kỳ đó so với những học sinh đã học được một thời gian.

Chưa kể tỉ lệ vắng mặt ở trường cũng vẫn cao hơn thời trước COVID-19: năm 2010 là 10% vắng mặt, hiện nay là 15% học sinh vắng mặt (ít nhất cứ 2 tuần lại nghỉ một ngày ở trường tiểu học).

Vậy công nghệ thì sao? Việc điện thoại phổ biến và việc tiếp cận rộng rãi với mạng xã hội là đã rõ. Đây là thứ khiến người lớn lo âu nhất khi cho con em mình sử dụng, đặc biệt là với kỹ năng đọc.

Andreas Schleicher, người đứng đầu bộ phận giáo dục tại OECD, nhận định rằng giới trẻ ngày càng ít có cơ hội thực hành việc đọc hiểu các văn bản phức tạp. Số lượng học sinh được xếp loại "đọc nhanh" gia tăng, mà đây lại là nhóm hoàn thành bài kiểm tra đọc viết rất nhanh nhưng lại trả lời sai nhiều câu hỏi.

Có thể dẫn một số liệu cụ thể từ báo cáo giáo dục quốc gia Mỹ: số lượng trẻ em 9 tuổi ở Mỹ nói rằng chúng đọc sách để giải trí đã giảm từ gần 60% vào những năm 1990 xuống còn 37% hiện nay.

Một khi khả năng đọc viết suy giảm, nó kéo theo điểm số ở các môn học khác xuống, vì đọc hiểu tốt là chìa khóa để tiến bộ trong các môn học như toán và khoa học.

Nhưng ở vấn đề này, báo cáo PISA năm nay chứng minh rằng công nghệ không hoàn toàn là "thần dược" hay "độc dược".

PISA chỉ ra một "ngưỡng vàng" trong thời gian sử dụng thiết bị số: Những học sinh dùng công nghệ cho việc học với dung lượng vừa phải, dưới 1 giờ mỗi ngày tại trường, có kết quả toán và khoa học nhỉnh hơn nhóm hoàn toàn "nói không" với công nghệ. Điều này dễ hiểu, bởi thiết bị số mở ra kho tàng tri thức và công cụ trực quan khổng lồ.

• 

  PISA: học sinh Việt Nam trốn học cao hơn mức trung bình

• 

  PISA: Ai được và được gì?

• 

  Kết quả đánh giá học sinh quốc tế (PISA): Bất ngờ dễ hiểu

Tuy nhiên, ranh giới giữa bổ ích và độc hại lại vô cùng mong manh. Bước qua cột mốc 2 - 3 tiếng mỗi ngày dành cho việc lướt mạng hay chơi game, điểm số của học sinh bắt đầu "rơi tự do". Cứ mỗi giờ sa đà vào màn hình giải trí, học sinh có thể bị tụt lại tương đương với nửa năm, thậm chí một năm học kiến thức.

Kế đó, công nghệ đang trở thành "kẻ đánh cắp sự tập trung" lớn nhất trong lớp học. Không chỉ học sinh dùng điện thoại bị ảnh hưởng, mà cả những học sinh ngồi xung quanh cũng chịu vạ lây.

PISA ghi nhận gần một nửa số học sinh tại các nước OECD cảm thấy bồn chồn, xao nhãng vì tiếng thông báo hay màn hình sáng đèn của bạn học bên cạnh. Khi dòng tư duy liên tục bị ngắt quãng bởi những video ngắn hay tin nhắn nhảy lên màn hình, khả năng đọc hiểu các văn bản dài và tư duy sâu của học sinh bị bào mòn nghiêm trọng.

Đó là lý do hàng loạt quốc gia có nền giáo dục hàng đầu như Singapore hay Anh đã ra lệnh siết chặt, thậm chí cấm cửa điện thoại cá nhân trong giờ học.

Và cuối cùng, sự xuất hiện của AI tạo ra một sự phân hóa lớn về năng lực. AI có thể là một "trợ lý học tập" tuyệt vời nếu học sinh dùng nó để giải thích một khái niệm khó, tìm kiếm góc nhìn mới hoặc tự kiểm tra kiến thức.

Nhưng nếu học sinh biến AI thành "người làm thuê", dùng nó để viết hộ bài luận, tóm tắt hộ cuốn sách hay giải sẵn bài toán, tư duy phản biện của các em sẽ nhanh chóng bị teo tóp. Sự ỉ lại này là một trong những thủ phạm âm thầm khiến kỹ năng đọc hiểu chuyên sâu của học sinh toàn cầu sụt giảm.

Như thế, PISA gửi đi một thông điệp rất rõ ràng: giải pháp không phải là cấm đoán cực đoan để đẩy học sinh về thời kỳ "đồ đá", mà là dạy các em kỹ năng quản lý bản thân trước màn hình và thiết lập ranh giới kỷ luật nghiêm ngặt trong nhà trường.

Trong góc nhìn của mình, ông Schleicher chỉ trích việc sử dụng phần mềm giáo dục một cách quá mức và tùy tiện trong lớp học, thậm chí học sinh còn thường xuyên trở thành "người thử nghiệm" cho các thiết bị chưa được chứng minh hiệu quả.

Điều đó khiến diện mạo các lớp học trở nên "hoang dã" hơn. Theo dữ liệu từ OECD, trung bình giáo viên mất khoảng 10 -15% thời gian của mỗi tiết học chỉ để ổn định lớp, nhắc nhở học sinh giữ trật tự hoặc xử lý các vi phạm nhỏ. Ở một số quốc gia, con số này có xu hướng gia tăng đáng kể trong những năm gần đây.

Hậu quả đối với giáo viên, nhiệm vụ "quản lý hành vi" học sinh gây ra cho họ áp lực còn lớn hơn cả khối lượng bài cần chấm hay chuẩn bị giáo án. Nhiều người nói họ cảm thấy mình ngày càng giống ông bảo vệ hay cô bảo mẫu hơn là người thầy truyền thụ kiến thức.

Châu Á là mô hình tham chiếu mới

Điểm số của học sinh khu vực châu Á ít bị sụt giảm hơn nhờ sự đầu tư lớn từ gia đình và các chính sách giáo dục liệu cơm gắp mắm thực dụng của nhiều chính phủ.

Chẳng hạn, nhiều nước vẫn tập trung vào chất lượng hơn số lượng giáo viên. Nghĩa là, thay vì cố giảm sĩ số lớp bằng cách tuyển tràng giang đại hải (như Mỹ), các nước châu Á vẫn giữ số lượng giáo viên vừa đủ để tập trung trả lương cao và đào tạo chuyên sâu. Bởi chất lượng người dạy quyết định hiệu quả, nên việc nâng cao năng lực giáo viên đem lại kết quả tốt hơn nhiều so với việc giảm sĩ số lớp, tăng số giáo viên.

Trong góc nhìn này, có một trường hợp châu Âu lựa chọn khá tương đồng: nước Anh. Quốc gia này đã chọn hướng đi ngược chiều thế giới. Trong khi khắp nơi phát sốt lên với những trào lưu kiểu chú trọng hơn các kỹ năng mềm mơ hồ, rồi vô số phương pháp dạy học tân tiến thời thượng nhưng chưa qua kiểm chứng, nước này quay lại với những phương pháp truyền thống, với cốt lõi là học chú trọng kiến thức, thi cử gắt gao và kỷ luật nghiêm khắc.

Một ngụ ý cho nền kinh tế tương lai

Điểm số của học sinh, tất nhiên không phải là thước đo hay bằng chứng cho thấy các em về sau sẽ thất bại hay thành công. Nhưng điểm số tốt chính là yếu tố dự báo cao về thu nhập cao hơn, sức khỏe tốt hơn, tuổi thọ dài hơn, cùng với vô số lợi ích khác.

Ở cấp quốc gia, sự cải thiện về trí tuệ của một quốc gia có mối liên hệ chặt chẽ với tăng trưởng kinh tế sau này. Đây chính là điều mà nghiên cứu kinh tế nổi tiếng của Eric A. Hanushek (Đại học Stanford) và Ludger Woessmann (Đại học Munich/Viện Ifo) đã đưa ra, kết luận rằng việc tăng điểm số bài kiểm tra PISA thêm 25 điểm có thể thúc đẩy tăng trưởng GDP hằng năm ở các nước giàu thêm nửa điểm phần trăm.

Nôm na mà nói, chi phí đầu tư cho giáo dục chất lượng không phải là khoản chi tiêu đơn thuần, mà là một khoản đầu tư sinh lời lớn cho tăng trưởng kinh tế dài hạn. Nó chứng minh rằng chính chất lượng học tập thực chất (kỹ năng giải quyết vấn đề/tư duy) chứ không chỉ số năm đến trường mới là động lực chính thúc đẩy GDP.

Giải ảo huyền thoại giáo dục Phần Lan?

Những chỉ trích đang nhắm tới OECD ngay sau khi báo cáo này được công bố, trong đó nhiều người bực bội vì huyền thoại giáo dục Phần Lan mà chính OECD góp phần tạo ra.

Năm 2000, trong kỳ đánh giá chính thức đầu tiên của PISA, Phần Lan gây sốc cho thế giới khi đứng đầu bảng xếp hạng. Các nhà hoạch định chính sách giáo dục các chuyên gia, các nhà trường lũ lượt kéo đến Helsinki để học hỏi kinh nghiệm, rồi trở về nước với những "khám phá", chẳng hạn giáo dục Phần Lan đã đạt được những kết quả ấn tượng trong khi việc kiểm tra, thi cử rất hạn chế. Rằng hệ thống giáo dục của nước này, với phương pháp học tập "dựa trên trò chơi", đặc biệt là đối với trẻ nhỏ, để các em tự tìm ra câu trả lời là đúng đắn và thành công.

Nhưng Phần Lan tụt dốc liên tục: Từ sau năm 2000, điểm PISA của Phần Lan giảm mạnh nhất so với hầu hết các nước và đến nay vẫn chưa dừng lại. Nhiều chuyên gia giáo dục giải mã sự thật về thành công năm 2000 của Phần Lan thực ra là nhờ cách dạy truyền thống kiểu cũ (từ những năm 1990), chứ không phải nhờ các phương pháp dạy đổi mới, tiến bộ sau này.

TTO - Việt Nam có thành tích về khoa học đứng thứ 8 với 528 điểm, toán học đứng thứ 17 với 511 điểm và đọc hiểu đứng thứ 19 với 508 điểm trong bảng khảo sát PISA 2012 (Chương trình đánh giá học sinh quốc tế) do OECD (Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế) công bố ngày 3-12.